در گفتمان سیاسی برخی ادعا میکنند که خصومت غرب، بهویژه آمریکا و اسرائیل، با ایران ناشی از شعارهای انقلابی مانند «مرگ بر اسرائیل» و «مرگ بر آمریکا» است و با تعدیل این گفتمان، دشمنی پایان مییابد. این دیدگاه با تقلیل یک مناقشهٔ عمیق تاریخی – استراتژیک به سطح شعار، از درک الگوی ساختاری مداخلهگری قدرتهای سلطهگر بازمیماند. پاسخ قاطع به این شبهه، نه در مجادلهٔ لفظی که در اسناد ملموس تاریخ معاصر نهفته است. مدارکی که ثابت میکند رویارویی، ریشه در تلاش دیرینه ایران برای استقلال و تمایل تاریخی استعمار به سلطه دارد. بررسی این تاریخ، شبهه را با سنگینترین وزنهٔ ممکن – یعنی سند – خواهد شکست. (۱)
شش سند گویا از دشمنی پیش از انقلاب
تاریخ ایران در سدههای اخیر، صحنهٔ مداخلات مکرر، اشغال و نقض حاکمیت ملی است؛ وقایعی که دههها پیش از تولد گفتمان کنونی انقلاب اسلامی رخ دادند.
۱. دخالت، تقسیم و اشغال (سدهٔ نوزدهم تا جنگ جهانی دوم):
حتی پیش از عصر نفت، ایران عرصهٔ رقابت و تجزیهطلبی استعمارگران بود. قرارداد ۱۹۰۷ روسیه و بریتانیا، نمونهای تحقیرآمیز بود که بدون رضایت ایران، خاک آن را به «مناطق نفوذ» تقسیم کرد و حاکمیت آن را نقض نمود. (۲) سپس در جنگ جهانی دوم، با وجود بیطرفی ایران، نیروهای شوروی و بریتانیا این کشور را اشغال نظامی کردند، پادشاهش را برکنار نمودند و منابع آن را به تاراج بردند. (۳) این اقدامات، بیاعتنایی کامل به تمامیت ارضی و حاکمیت ایران را نشان میدهد.
۲. سرکوب جنبش استقلال ملی: کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲:
این رویداد، نقطهٔ عطفی در تاریخ مداخلات است. دولت قانونی دکتر مصدق که با ملی کردن نفت، منافع استعماری را به چالش کشیده بود، با طراحی و اجرای مشترک سازمان سیا (CIA) و اطلاعات بریتانیا (MI6) سرنگون شد. (۴) انتشار اسناد رسمی این کودتا توسط نهادهای آمریکایی، گواهی غیرقابل انکار بر این مداخلهگری برای بازگرداندن کنترل نفت به غرب و خفهکردن خیزش استقلالطلبانه است. (۵)
۳. حمایت همهجانبه از یک رژیم وابسته و سرکوبگر:
پس از کودتا، آمریکا با ارائه کمکهای نظامی و اقتصادی کلان، محمدرضا پهلوی را به «ژاندارم منطقه» تبدیل کرد. (۶) تشکیل «کمسیون امنیت مشترک» و حضور دهها هزار مستشار آمریکایی، عمق نفوذ و نقض حاکمیت دفاعی ایران را به نمایش گذاشت. (۷) این حمایت، هدفی جز ایجاد پایگاهی مطمئن در برابر بلوک شرق و سرکوب هر حرکت مستقل داخلی نداشت.
۴. تأسیس و تقویت نهاد سرکوب داخلی (ساواک):
سازمان اطلاعات و امنیت (ساواک) بهعنوان بازوی اصلی سرکوب، با کمک مستقیم و آموزش سیا و موساد اسرائیل شکل گرفت و تقویت شد. (۸) اسناد و خاطرات مقامات آمریکایی نشان میدهد که همکاری برای آموزش روشهای بازجویی و ضدشورش، تا واپسین روزهای حکومت پهلوی ادامه داشت. (۹) این، دخالت مستقیم در سرکوب آزادیهای اساسی مردم ایران بود.
۵. سلطهٔ اقتصادی و کنترل منابع نفت:
پیش از تحریمهای کنونی، اقتصاد ایران در دوره پهلوی علیرغم درآمدهای نفتی، وابسته و مصرف محور بود. کنسرسیوم نفتی متشکل از شرکتهای غربی، بر صادرات و درآمد نفت ایران نظارت و کنترل داشت. (۱۰) سیاستهای کلان اقتصادی نیز اغلب تحت تأثیر نهادهای بینالمللی وابسته به غرب تنظیم میشد. (۱۱)
۶. نگاه ابزاری اسرائیل به ایران پیش از انقلاب:
روابط نزدیک اسرائیل با رژیم شاه، مبتنی بر منافع امنیتی و راهبردی تلآویو بود. همکاری در پروژههای حساس هستهای و موشکی، راهی برای نفوذ در ایران و ایجاد موازنه در برابر اعراب محسوب میشد. اسناد منتشر شده نشان میدهد این رابطه بهظاهر دوستانه، ماهیتی کاملاً ابزاری و مبتنی بر محاسبات سرد قدرت داشت. (۱۲)
جمعبندی: ذات سلطهگری، نه واکنش به شعار
قرآن کریم با بینشی ژرف به ذات این تقابل اشاره میکند: «وَلَن تَرْضَىٰ عَنکَ الْیَهُودُ وَلَا النَّصَارَىٰ حَتَّىٰ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ» (بقره: ۱۲۰). تاریخ معاصر ایران، مصداق عینی این آیه است. دشمنی نظام سلطه، ریشه در عدم تمکین ایران در برابر خواستههای تمامیتخواهانه آنان دارد؛ خواه این نافرمانی در قالب ملی کردن نفت توسط مصدق باشد، یا در شکل انقلابی اسلامی با شعار استقلال.
تجربه تاریخی بهوضوح نشان میدهد که تسلیم و انفعال، دشمنی را پایان نمیدهد، بلکه طمع را افزایش میدهد. همانگونه که در آیات دیگر آمده: «وَلَا یَزَالُونَ یُقَاتِلُونَکُمْ حَتَّىٰ یَرُدُّوکُمْ عَن دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا» (بقره: ۲۱۷). منطق استکبار، «ضعیفکشی» است. قدرتهای سلطهگر همواره در پی دولتها و ملتهایی هستند که در برابر ارادهٔ آنان کرنش کنند. مقاومت در برابر این خواست، هزینه دارد، اما هزینهٔ تسلیم – که ازدسترفتن استقلال، عزت و منابع ملی است—بهمراتب سنگینتر و جبرانناپذیر است؛ بنابراین، راه حفظ موجودیت و کرامت، نه در تعدیل شعارها که در تقویت منطق مقاومت و عقلانیتی آگاه به درسهای تاریخ است.
منابع:
برای مطالعهٔ کلی در مورد تاریخ مداخلات خارجی در ایران، رجوع به آرشیوهای ملی ذکر شده در این متن پیشنهاد میشود.
۱. The National Archives (UK). *Anglo-Russian Convention of 1907*.
https://www.nationalarchives.gov.uk/education/empire/g3/cs4/background.htm
۲. U.S. Department of State. The Iranian Crisis of 1941. Foreign Relations of the United States.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1941v03/d174
۳. Central Intelligence Agency (CIA). The Battle for Iran (تاریخچه محرمانه کودتا).
https://www.cia.gov/library/readingroom/document/cia-rdp79-00976a000100010001-3
۴. The National Security Archive, George Washington University. The Secret CIA History of the Iran Coup, 1953.
https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB435/
۵. U.S. Department of Defense, Historical Office. Historical Sources on Iran (شامل جزئیات کمکهای نظامی).
https://history.defense.gov/Historical-Sources/Country-Iran/
۶. U.S. Senate. U.S. Military Sales to Iran, 1976.
https://www.intelligence.senate.gov/sites/default/files/hearings/94iran.pdf
۷. Central Intelligence Agency (CIA), FOIA. Iran: Foreign Intelligence and Security Services, 1972.
https://www.cia.gov/library/readingroom/document/cia-rdp85t00875r001700030036-5
۸. Association for Diplomatic Studies & Training. Oral History Interview with General Robert E. Huyser.
https://adst.org/OH%20TOCs/Huyser,%20Robert%20E.toc.pdf
۹. BP Archive. Iran.
https://www.bp.com/en/global/corporate/who-we-are/our-history/bp-archive/geographies/iran.html
۱۰. U.S. Department of State. Foreign Relations of the United States, 1973–۱۹۷۶, Volume XXXVI, Energy Crisis.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v36
۱۱. Woodrow Wilson International Center for Scholars. Israel’s Relations with Iran: The Roots of a Complex Relationship.
https://www.wilsoncenter.org/publication/israels-relations-with-iran-the-roots-a-complex-relationship
۱۲. Haaretz. Declassified Documents Reveal Israel’s Efforts to Keep Iran Strong Under the Shah.
https://www.haaretz.com/israel-news/.premium.MAGAZINE-israel-iran-relationship-shah-pahlavi-1.5436950
نویسنده: احمد منصوری ماتک
