شبههافکنان با طرح این چالش که اگر خدای عادلی وجود دارد، چرا در برابر کشتار جمعی سکوت میکند اما گرسنگی چندساعته روزهدار را به حساب میآورد، در حقیقت میان دو مفهوم “عدالت در دنیا” و “عدالت در آخرت” خلط کردهاند. پاسخ این شبهه را باید در فلسفه آزمایشهای الهی، رابطه عمل و پاداش، و ضرورت دادگاه اخروی جستجو کرد.
طراح شبهه میگوید: «هزاران نفر در دو روز کشته میشوند و آسمان سکوت میکند. اگر عدالتِ مطلقی آن بالا هست، چرا در برابر خونِ جمعی خاموش است اما قرار است گرسنگی چندساعتهی من را بشمارد؟» این پرسش در نگاه اول، احساسی و اقناعکننده به نظر میرسد، اما با مراجعه به منابع دینی میتوان پاسخی مستدل به آن داد.
عدالت مطلق؛ فراتر از محاسبات دنیوی
قرآن کریم هرگونه ظلم را از خداوند نفی کرده و نظام آفرینش را بر پایه عدالت استوار میداند. اما این عدالت، لزوماً به معنای مداخله فوری در همه رخدادهای دنیا نیست. خداوند در سوره فاطر میفرماید: «اگر خداوند مردم را به [سزای] آنچه انجام دادهاند، فوراً مجازات کند، هیچ جنبندهای را روی زمین باقی نمیگذارد» (فاطر: ۴۵). این آیه نشان میدهد که مهلت دادن به ظالمان، نه از روی ناتوانی یا بیتوجهی، بلکه بر اساس رحمت و فرصت برای توبه است.
منشأ مصائب جمعی؛ اعمال خود انسانها
بر اساس آیات قرآن، بسیاری از مصائب و کشتارها، نتیجه مستقیم اعمال خود انسانهاست. خداوند تصریح میکند: «ذَٰلِکَ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ» (این [مجازات] به خاطر کارهایی است که دستهای شما از پیش فرستاده است) (تفسیر نمونه، ج۳، ص۱۹۵). اگر انسان از آزادی اراده خود سوءاستفاده کند و ظلم و فساد رواج یابد، این نتایج طبیعی اعمال خود اوست. خداوند به قانون علیت و اختیار انسان احترام میگذارد و اجازه میدهد آثار اعمال ظاهر شود.
ناکافی بودن عدالت در دنیا؛ ضرورت معاد
یکی از دلایل عقلی مهم برای معاد، ناکافی بودن عدالت در این دنیاست. در دنیا بسیاری از مجرمان به تمام کیفر اعمال خود نمیرسند و بسیاری از نیکان نیز پاداش کامل خود را نمیبینند. اگر جهان دیگری نباشد، این وضع مخالف حکمت و عدل الهی است. دادگاه قیامت، محکمهای است که در آن کوچکترین اعمال نیک و بد با عدالت کامل سنجیده میشود. بنابراین «خون جمعی» و هر ظلمی، در آن دادگاه بزرگ محاسبه خواهد شد و کیفر آن قطعی است (تفسیر نمونه، ج۸، ص۳۱۵).
فلسفه عبادات؛ چرا گرسنگی چندساعته شمرده میشود؟
عباداتی مانند روزه، یکی از مصادیق «آزمایش الهی» هستند. خداوند بندگان را با چیزهای مختلف میآزماید تا در برابر حوادث عکسالعمل نشان دهند و بر اساس عملشان مستحق پاداش یا کیفر شوند. پاداش و کیفر بر اساس عمل انسان داده میشود، نه صرفاً بر اساس علم ذاتی خداوند. همانطور که ما به کسی صرفاً به خاطر داشتن مهارت پاداش نمیدهیم، بلکه باید کاری انجام دهد، نظام الهی نیز بر همین اساس است. بنابراین «شمارش گرسنگی چندساعته» (روزه) بخشی از همین نظام مبتنی بر عمل است که در آن، انسان با اختیار خود عملی را انجام میدهد تا زمینهساز تکامل روحی و دریافت پاداش الهی شود.
نسبت عمل و نتیجه؛ گناه محدود و عذاب طولانی
یک اشکال مشابه در منابع مطرح شده است: چگونه ممکن است گناهی که در مدت محدود (مثلاً ۱۰۰ سال) انجام میشود، موجب عذاب ابدی شود؟ پاسخ این است که پاداش و کیفر، نتیجه و اثر خود عمل انسان است، نه صرفاً یک مجازات قراردادی با تناسب کمّی. با مثالهایی توضیح داده شده است: کسی که با مصرف الکل در یک هفته، دچار زخم معده مادامالعمر میشود، آیا این ناعادلانه است؟ یا کسی که با رعایت نکردن مقررات رانندگی در یک لحظه، بینایی خود را برای همیشه از دست میدهد. در این موارد، نتیجه عمل، متناسب با کیفیت و آثار آن است، نه صرفاً با مدت زمان انجام آن (تفسیر نمونه، ج۹، ص۲۴۳).
نتیجهگیری
بنابراین، شبهه مذکور از دو سو قابل پاسخ است: اول، مصائب بشری یا نتیجه اعمال خود انسانهاست و یا آزمایشی که حکمت آن بر ما پوشیده است. دوم، عدالت مطلق الهی در دادگاه قیامت به طور کامل محقق میشود، نه لزوماً در همه صحنههای دنیوی. سکوت ظاهری در برابر برخی مصائب، به معنای غفلت یا بیعدالتی نیست، بلکه به معنای موکول کردن داوری نهایی به محکمهای است که در آن هیچ ظلمی رخ نمیدهد.
نویسنده: احمد منصوری ماتک
