در روزگاری که دشمن با سرمایههای کلان، تحریم اقتصادی و جنگ رسانهای به میدان آمده، قرآن یک راهبرد روشن پیش پای ما میگذارد: «انفاق و نصرت دین». این راهبرد فقط یک توصیه اخلاقی نیست؛ نسخه بقا و عزت است. تاریخ بعثت نشان میدهد اسلام در آغاز، با سه پشتوانه بزرگ ایستاد: سرمایه ایمانآورانه خدیجه بنت خویلد، حمایت جانانه ابوطالب و مجاهدت بیوقفه علی بن ابیطالب. حمایتهای بیدریغ خدیجه کبری نه یک کمک مالی، بلکه جهادِ تمامعیار ایمانی بود. امروز یاد او الهامبخش هر مجاهد گمنامی است که پیش از «فتح» و «رسیدن به قله» صادقانه میایستد.
قرآن کریم درباره انفاق در راه خدا، نگاهی گسترده دارد. بر اساس آنچه در تفسیر نمونه آمده، انفاق تنها کمک مالی نیست، بلکه هرگونه بهکارگیری امکانات، توان، علم و حتی جان در مسیر حفظ و پیشبرد دین را شامل میشود (تفسیر نمونه، ج۲۰، ص۴۶۴). در تفسیر نور نیز تأکید شده است که دشمنان برای خاموش کردن نور الهی از همه ابزارهای مادی و تبلیغاتی استفاده میکنند و مؤمنان نیز باید با همه ظرفیتها به میدان بیایند (تفسیر نور، ج۹، ص۶۱۴).
یکی از روشنترین جلوههای «انفاق قبل از فتح» در تاریخ اسلام، نقش امالمؤمنین خدیجه است. قرآن میفرماید: «لایستوی منکم من أنفق من قبل الفتح و قاتل…» (حدید، ۱۰). در تفسیر نور ذیل این آیه آمده است که انفاق و جهاد در شرایط سخت و پیش از پیروزی، ارزش و درجهای برتر دارد (تفسیر نور، ج۹، ص۴۶۱). همچنین تفسیر نمونه تصریح میکند که عمل در زمان غربت اسلام و تنگنا، پاداشی مضاعف دارد (تفسیر نمونه، ج۲۳، ص۳۲۰).
خدیجه کبری در چنین فضایی ایستاد. به گزارش منابع معتبر شیعه همچون الارشاد شیخ مفید و بحارالانوار علامه مجلسی، او تمام ثروت خود را در راه پیامبر هزینه کرد و در سالهای محاصره اقتصادی شعب ابیطالب، پشتوانه اصلی معیشت مسلمانان بود. این همان مصداق عینی انفاق پیش از فتح است؛ زمانی که نه حکومتی در کار بود و نه خبری از پیروزی.
اما اسلام تنها با سرمایه مالی پیش نرفت. حمایت اجتماعی و قبیلهای نیز لازم بود. در شرایطی که جان پیامبر تهدید میشد، حضرت ابوطالب با تمام اعتبار، ایمان و جایگاه قبیلهای خود، سپر دفاعی او شد. منابع شیعه تأکید دارند که اگر حمایت ابوطالب نبود، قریش به آسانی میتوانست به پیامبر آسیب برساند. او نه تنها حمایت زبانی، بلکه حمایت عملی و سیاسی کرد و در بحرانهای شدید، قبیله بنیهاشم را برای دفاع از پیامبر بسیج نمود. این حمایت، مصداق روشنی از «نصرت دین» بود؛ همان اصلی که قرآن وعده داده است در صورت تحقق آن، نصرت الهی نازل میشود: «إن تنصروا الله ینصرکم و یثبت أقدامکم» (محمد:۷). در تفسیر نور ذیل این آیه آمده است که یاری دین خدا محدود به میدان نظامی نیست، بلکه هر نوع حمایت فکری، اجتماعی و عملی را دربرمیگیرد (تفسیر نور، ج۹، ص۶۷).
در کنار این دو پشتوانه بزرگ، نقش علی بن ابیطالب نیز برجسته است. بر اساس منابع شیعه او از نخستین ایمانآورندگان بود و از کودکی در کنار پیامبر ایستاد. در لیلهالمبیت، جان خود را در بستر پیامبر قرار داد تا هجرت ممکن شود. این گذشت از جان، مصداق کامل همان مفهومی است که مفسران درباره گستره انفاق بیان کردهاند: انفاق فقط مال نیست، بلکه جان نیز هست (تفسیر نمونه، ج۲۰، ص۴۶۴).
قرآن در آیات مربوط به آمادگی دفاعی میفرماید که برای مقابله با دشمن، باید «قوه» فراهم کرد. در تفسیر نمونه ذیل این آیات تأکید شده است که فراهمسازی قدرت، نیازمند سرمایه مالی و سازماندهی است و آنچه در این مسیر هزینه شود، در راه خداست و به جامعه بازمیگردد (تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۸). همچنین تفسیر نور تصریح میکند که این آمادگی مخصوص زمان جنگ نظامی نیست و مسلمانان باید همواره بنیه دفاعی خود را تقویت کنند (تفسیر نور، ج۳، ص۳۴۷).
امروز نیز شرایط مشابهی در عرصهای متفاوت جریان دارد. دشمن با تحریم اقتصادی، فشار رسانهای و جنگ فرهنگی به میدان آمده است. طبق همان مبانی تفسیری، تقویت اقتصاد درونزا، حمایت از تولید علم دینی، پشتیبانی از رسانههای متعهد و سرمایهگذاری در زیرساختهای دفاعی و علمی، همگی در چارچوب انفاق فی سبیلالله قرار میگیرند. کمکهای مالی و فکری، سبب قدرت امت و در نهایت عزت و استقلال جامعه اسلامی میشود (تفسیر نور، ج۳، ص۳۴۷).
قرآن همچنین مؤمنان را کسانی میداند که در برابر ستم، یاری میطلبند و بیتفاوت نیستند. در تفسیر نمونه ذیل آیات مربوط به «ینتصرون» آمده است که دفاع و طلب یاری در برابر ظلم، یک وظیفه مشروع و لازم است (تفسیر نمونه، ج۲۰، ص۴۶۴). امروز فشارهای اقتصادی و تبلیغاتی علیه مسلمانان، نمونهای از همین ستم است و پاسخ به آن، نیازمند همبستگی و حمایت عملی است.
جمعبندی آنکه بر اساس تفاسیر معتبر، انفاق و نصرت دین یک دستور همیشگی و راهبردی است. تاریخ بعثت نشان میدهد اسلام با سه رکن استوار ماند: حمایتهای مؤمنانه و بیدریغ خدیجه کبری، حمایت ابوطالب و فداکاری علی (علیهمالسلام). این سه نمونه، تفسیر عملی آیات انفاق و نصرتاند. امروز نیز امت اسلامی برای حفظ عزت و استقلال خود، نیازمند همان روحیه پیشگامی پیش از فتح است؛ روحیهای که در سختیها میایستد و به وعده الهی اعتماد میکند و به سوی قله پیش میرود.
نویسنده: احمد منصوری ماتک
