در دهههای اخیر، بسیاری از مناقشات فکری جهان معاصر از عرصه نظریهپردازیهای فلسفی به میدان سبک زندگی، فرهنگ عمومی و افکار اجتماعی منتقل شدهاند. در این میان، یکی از مهمترین دگرگونیها در جبهه خداناباوری، ظهور و گسترش جریانی است که دیگر همچون الحاد کلاسیک، تمام توان خود را صرف اثبات یا نفی وجود خدا نمیکند؛ بلکه با تمرکز بر پیامدهای عملی دینداری، کارآمدی ایمان را به چالش میکشد. این جریان که با عنوان «الحاد عملگرا» شناخته میشود، میکوشد دین را نه از طریق نقد مبانی متافیزیکی، بلکه از رهگذر نقد آثار اجتماعی، اخلاقی، فرهنگی و روانشناختی آن به حاشیه براند. کتاب «الحاد عملگرا؛ درنگی بر دینستیزی و فروپاشی امر قدسی» تلاشی است برای شناسایی، تبیین و نقد این جریان تأثیرگذار که بهتدریج به یکی از مهمترین صورتهای خداناباوری در جهان معاصر تبدیل شده است.
الحاد عملگرا؛ تغییر میدان نزاع
تقابل میان خداباوران و خداناباوران سابقهای طولانی در تاریخ اندیشه دارد. برای قرنها، محل اصلی این نزاع، مباحث فلسفی و کلامی درباره وجود یا عدم وجود خداوند بود. اما در دهههای اخیر، بخشی از جریان خداناباوری مسیر دیگری را برگزیده است. در این رویکرد، مسئله اصلی دیگر اثبات نبود خدا نیست؛ بلکه این ادعا مطرح میشود که دین، حتی اگر درباره صدق و کذب گزارههای آن داوری نکنیم، در عمل برای انسان و جامعه زیانبار بوده است.
الحاد عملگرا بر این فرض استوار است که ایمان دینی مانعی در برابر آزادی، رشد فردی، استقلال فکری، برابری اجتماعی، علمگرایی و پیشرفت بشری است. از این منظر، پرسش محوری دیگر این نیست که «آیا خدا وجود دارد؟» بلکه این است که «دین چه نتایجی در زندگی انسان بر جای گذاشته است؟». به همین دلیل، میدان اصلی این مواجهه از حوزه فلسفه به عرصه فرهنگ، رسانه، آموزش، سبک زندگی و افکار عمومی منتقل شده است.
تعمیم خطاهای دینداران به حقیقت دین
یکی از محورهای اصلی نقد کتاب، بررسی شیوه استدلال رایج در میان ملحدان عملگراست. در این رویکرد، عملکرد برخی دینداران یا برخی رخدادهای تاریخی منتسب به دین، بهعنوان ملاک قضاوت درباره اصل دین معرفی میشود. پدیدههایی همچون تعصب، خشونت، تبعیض، فساد یا افراطگرایی به حساب دین گذاشته میشوند و سپس نتیجه گرفته میشود که حذف دین، راه را برای ظهور جامعهای عقلانیتر، اخلاقیتر و مداراجویانهتر هموار خواهد کرد.
کتاب نشان میدهد که این شیوه استدلال، مبتنی بر نوعی تقلیلگرایی و تعمیم نارواست. میان حقیقت یک مکتب و عملکرد پیروان آن تفاوتی اساسی وجود دارد. همانگونه که سوءاستفاده از علم، اصل علم را بیاعتبار نمیکند و سوءاستفاده از آزادی، اصل آزادی را زیر سؤال نمیبرد، خطاها و انحرافات برخی دینداران نیز نمیتواند بهتنهایی معیار داوری درباره حقیقت یا کارآمدی دین باشد.
نویسنده همچنین یادآور میشود که در بسیاری از روایتهای الحاد عملگرا، نقش تاریخی و تمدنی ادیان بهویژه در شکلگیری نهادهای اخلاقی، فرهنگی، آموزشی و اجتماعی نادیده گرفته میشود و تصویری یکسویه از تاریخ دین ارائه میگردد.
از الحاد نظری تا الحاد فرهنگی
یکی از نکات مهم کتاب، توجه به این مسئله است که الحاد معاصر صرفاً یک نظریه فلسفی نیست، بلکه به یک پروژه فرهنگی تبدیل شده است. بسیاری از چهرههای شناختهشده الحاد نوین، علاوه بر نقدهای فلسفی، تلاش کردهاند دین را عامل مشکلات اجتماعی معرفی کنند. در این چارچوب، موضوعاتی مانند خشونت، تبعیض، سرکوب، تعارض با علم، محدودیت آزادیهای فردی و عقبماندگی فرهنگی به دین نسبت داده میشود تا ایمان دینی نهتنها غیرضروری، بلکه زیانبار جلوه کند.
از همین رو، الحاد عملگرا بیش از آنکه در کلاسهای فلسفه و محافل تخصصی حضور داشته باشد، در رسانهها، شبکههای اجتماعی، محصولات فرهنگی، فیلمها، مستندها و گفتمان عمومی جامعه نفوذ کرده است. این جریان میکوشد بدون ورود مستقیم به بحثهای متافیزیکی، مرجعیت امر قدسی را از عرصه زندگی حذف و دین را به امری صرفاً شخصی، کماثر و فاقد نقش اجتماعی تبدیل کند.
نخستین کتاب مستقل فارسی درباره الحاد عملگرا
اهمیت این اثر در آن است که به موضوعی میپردازد که تاکنون کمتر بهصورت مستقل در فضای علمی و فرهنگی ایران مورد توجه قرار گرفته است. کتاب حاضر را میتوان نخستین کتاب مستقل فارسی دانست که بهطور مستقیم، منسجم و نظاممند به تبیین، تحلیل و نقد الحاد عملگرا اختصاص یافته است.
نویسنده در این اثر، مهمترین ادعاها و چالشهای این جریان را در بیست محور اصلی بررسی میکند؛ از جمله نسبت ایمان و افراطگرایی، امکان اخلاق بدون خدا، معنویت بدون دین، نسبت دین و آزادی، رابطه ایمان و سلامت روان، جایگاه عقل در زندگی دینی، مسئله استقلال اخلاقی، نسبت دین و حقوق بشر، و ادعای نقش دین در خشونت و عقبماندگی. تلاش کتاب آن است که این موضوعات را با بهرهگیری از منابع کلامی، فلسفی، روانشناختی و جامعهشناختی مورد ارزیابی قرار دهد.
جمعبندی
الحاد عملگرا را نمیتوان صرفاً ادامه همان الحاد فلسفی کلاسیک دانست؛ زیرا این جریان میدان نزاع را از «وجود خدا» به «فایده دین» منتقل کرده است. ازاینرو، مواجهه با آن نیز نیازمند رویکردی فراتر از پاسخهای صرفاً انتزاعی و فلسفی است. اگر منتقدان دین، ایمان را عامل خشونت، محدودیت، ناکارآمدی و بحرانهای اجتماعی معرفی میکنند، پاسخ به این ادعاها مستلزم بازخوانی عقلانی، اخلاقی، روانشناختی و تمدنی دین است.
کتاب «الحاد عملگرا؛ درنگی بر دینستیزی و فروپاشی امر قدسی» تلاشی در همین مسیر است؛ تلاشی برای فهم یکی از مهمترین صورتهای خداناباوری معاصر و نقد نظاممند ادعاهایی که میکوشند دین را از متن زندگی انسان امروز کنار بگذارند.
منبع:
منصوری ماتک، احمد، «الحاد عملگرا؛ درنگی بر دینستیزی و فروپاشی امر قدسی»، انتشارات حقپژوهی، چاپ دوم، ۱۴۰۵.
نویسنده: احمد منصوری ماتک
