در روزگاری که داروهای آرامبخش و ضداضطراب از پرمصرفترین داروهای جهان هستند، همچنان میلیونها نفر با اضطراب، افسردگی، احساس تنهایی و فرسودگی روانی دستوپنجه نرم میکنند. این واقعیت، پرسشی جدی را پیش روی روانشناسان و اندیشمندان قرار داده است: چرا با وجود پیشرفتهای گسترده علمی، بحران آرامش انسان همچنان پابرجاست؟ بخشی از پاسخ را باید در مفهومی جستوجو کرد که جهان مدرن کمتر به آن توجه کرده است؛ «دعا و نیایش».
برخلاف برخی تصورها، دعا در نگاه دین صرفاً یک رفتار آیینی یا گریز از واقعیت نیست. در متون اسلامی، دعا بهعنوان ابزاری برای تقویت روح، افزایش امید و مقابله با فشارهای روانی معرفی شده است. امام علی (علیه السلام) دعا را «تُرْسُ الْمُؤْمِن»؛ یعنی سپر مؤمن میداند و پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) از دعا با عنوان «سِلاحُ الْمُؤْمِن» یاد میکنند. این تعبیرها نشان میدهد که دعا در نگاه دینی، یک نیروی دفاعی در برابر بحرانها و آسیبهای روحی است.
دعاهای اسلامی نیز سرشار از مفاهیمی هستند که احساس امنیت و پناهمندی را در انسان تقویت میکنند. هنگامی که فرد در دعای مشلول میگوید: «یا غیاث المستغیثین، یا صاحب کل غریب، یا مونس کل وحید، یا ملجأ کل شدید»، خود را در برابر قدرتی بیپایان، مهربان و پشتیبان میبیند. چنین تصویری میتواند در شرایط دشوار، احساس تنهایی و درماندگی را کاهش دهد و امید را زنده نگه دارد.
برخی پژوهشهای حوزه روانشناسی دین نیز نشان دادهاند که دعا، معنویت و مشارکت در فعالیتهای مذهبی میتوانند با کاهش اضطراب، افسردگی و رفتارهای خودآسیبرسان ارتباط داشته باشند. مرور نظاممند پژوهشهای منتشرشده درباره دین و خودکشی نشان میدهد که دینداری و حضور در مناسک مذهبی در بسیاری از موارد با کاهش اقدام به خودکشی و افزایش تابآوری روانی همراه بوده است.
دنیای امروز، بیش از هر زمان دیگری با پدیده «تنهایی در میان جمع» روبهرو است. انسانها با وجود ارتباطات گسترده مجازی، اغلب از کمبود معنای زندگی و احساس پشتیبانی رنج میبرند. در چنین شرایطی، دعا میتواند پلی میان انسان و افقی فراتر از محدودیتهای روزمره باشد. گاندی در توصیف تجربه شخصی خود میگوید: «اگر دعا و نماز نبود، مدتها پیش دیوانه شده بودم» (دیل کارنگی، آیین زندگی، ص ۱۹۳). این سخن، اهمیت نیایش را در حفظ تعادل روانی حتی برای یک رهبر سیاسی و اجتماعی نشان میدهد.
الکسیس کارل، جراح و برنده جایزه نوبل، نیز دعا را یکی از نیرومندترین نیروهای درونی انسان معرفی میکند و معتقد است نیایش میتواند در ایجاد آرامش و تعادل روانی نقش مؤثری داشته باشد (همان، ص ۱۹۱). دیل کارنگی نیز با اشاره به آثار آرامشبخش ایمان و عبادت، آن را عاملی مؤثر در کاهش ناامیدی و فشارهای روانی میداند.
در کنار این مباحث، آمارهای جهانی نیز از گسترش بحران سلامت روان خبر میدهند. سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که سالانه بیش از ۷۲۰ هزار نفر در جهان بر اثر خودکشی جان خود را از دست میدهند. همچنین مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا (CDC) گزارش داده است که در سال ۲۰۲۳ حدود ۴۹ هزار نفر در آمریکا بر اثر خودکشی جان باختهاند؛ یعنی بهطور میانگین هر ۱۱ دقیقه یک نفر.
در چنین شرایطی، دعا را نباید صرفاً یک مناسک فردی دانست. نیایش برای بسیاری از انسانها، راهی برای معنا بخشیدن به رنجها، حفظ امید و بازیابی آرامش درونی است. از نگاه دین، دعا یادآور این حقیقت است که انسان در سختترین لحظات نیز تنها نیست و میتواند به قدرتی فراتر از محدودیتهای خود تکیه کند. همین احساس پناهمندی، یکی از مهمترین عوامل تقویت تابآوری روانی و مقابله با اضطراب و ناامیدی به شمار میآید.
نویسنده: احمد منصوری ماتک
