آیه ۳۷ سوره احزاب با عبارت «وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللَّهُ مُبْدِیهِ» گاه دستاویز شبههای شده که گویا پیامبر اکرم (صلیالله علیه و آله) از طلاق زینب، همسر زید بن حارثه، در دل خوشحال بود. این نوشتار با بررسی تفاسیر معتبر شیعه و سنی نشان میدهد که چنین برداشتی کاملاً نادرست است. آنچه پیامبر در دل پنهان میداشت، علم غیبی خداوند به ازدواج آینده با زینب بود، نه احساس خوشحالی از طلاق؛ و «خشیت از مردم» علت پنهانکاری بود، نه طمع یا شادی.
متن تحلیلی پاسخ
موضوع شبهه درباره تفسیر آیه ۳۷ سوره احزاب است که در آن عبارت «وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللَّهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَى النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ» آمده و برخی گمان میکنند که پیامبر (صلیالله علیه و آله) در دل از طلاق زینب خوشحال بود. بر اساس منابع تفسیری، این دیدگاه موردتأیید نیست و مفسران شیعه و سنی معنای دیگری را بیان کردهاند.
برای پاسخ دقیق، باید دیدگاههای مطرحشده در تفاسیر را گام به گام بررسی کرد.
سبب نزول و زمینه تاریخی:
در منابع متعدد شیعه و سنی تصریح شده که این آیات درباره ازدواج پیامبر (صلیالله علیه و آله) با زینب بنت جحش، پس از طلاق او از زید بن حارثه (پسرخوانده پیامبر) نازل شده است. هدف اصلی این ماجرا، از بین بردن عادت جاهلی «تبنی» (پسرخواندگی با تمام احکام پسر واقعی) بود. خداوند خواست با این عمل پیامبر (صلیالله علیه و آله) به عنوان اسوه، نشان دهد که ازدواج با همسر سابق پسرخوانده پس از طلاق حرجی ندارد (تفسیر المراغی، ج۲۲، ص۱۱).
معنای «تخفی فی نفسک» از منظر تفاسیر شیعه:
در تفاسیر شیعه مانند تفسیر الصافی و تفسیر القمی روایت شده که خداوند از پیش به پیامبر (صلیالله علیه و آله) خبر داده بود که زینب یکی از همسران او خواهد شد و زید او را طلاق خواهد داد. آنچه پیامبر در دل پنهان میداشت، همین علم غیبی بود، نه خوشحالی از طلاق. وقتی زید برای طلاق نزد پیامبر آمد، پیامبر از روی خیرخواهی و نصیحت به او گفت: «امسک علیک زوجک و اتق الله» (همسرت را نگهدار و از خدا بترس). خداوند به پیامبر فرمود: چرا به او گفتی همسرت را نگهدار، درحالیکه من به تو خبر داده بودم او طلاق خواهد گرفت و همسر تو خواهد شد؟ (تفسیر الصافی، ج۴، ص۱۹۱؛ تفسیر القمی، ج۲، ص۱۹۴).
دلیل پنهانکردن این علم، «خشیت از مردم» بود؛ یعنی پیامبر میترسید اگر این خبر را فاش کند، منافقان بگویند: «محمد درباره زنی که در خانه مردی است میگوید او از همسران من خواهد بود» و او را سرزنش کنند. بنابراین پنهانکاری پیامبر نه از روی خوشحالی، بلکه از روی ملاحظه وضعیت مردم و برای جلوگیری از فتنه بود (تفسیر الصافی، ج۴، ص۱۹۲؛ الاصفی فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۹۹۴).
معنای «تخفی فی نفسک» از منظر تفاسیر اهل سنت:
در تفاسیر اهلسنت نیز دیدگاه مشابهی وجود دارد. در الجواهر الحسان (تفسیر ثعالبی) نقل شده که گروهی از مفسران معتقدند عتاب بزرگی در این آیه بر پیامبر (صلیالله علیه و آله) نیست. از علی بن الحسین (علیه السلام) روایت شده که خداوند به پیامبر (صلیالله علیه و آله) وحی کرده بود زید، زینب را طلاق میدهد و خداوند او را به عقد پیامبر درمیآورد. وقتی زید از رفتار زینب شکایت کرد، پیامبر ازرویادب و خیرخواهی به او گفت: «اتق الله و امسک علیک زوجک» و این همان چیزی بود که در دل پنهان داشت. او نمیخواست به زید دستور طلاق دهد، زیرا میدانست پس از آن با او ازدواج خواهد کرد و از سخن مردم میترسید (الجواهر الحسان، ج۴، ص۳۴۹). عیاض این تأویل را بهترین و صحیحترین تأویل دانسته است (همان). در تفسیر البغوی آمده که آنچه پیامبر پنهان میداشت، این بود که خداوند به او خبر داده زینب همسر او خواهد شد. او این را از روی حیا پنهان کرد که به زید بگوید: «همسرت که اکنون تحت نکاح توست، بعداً همسر من خواهد شد». این قول اولی و ألیق به حال انبیا است (تفسیر البغوی، ج۳، ص۶۴۳). ابن عاشور در التحریر و التنویر مینویسد: آنچه در نفس پیامبر (صلیالله علیه و آله) بود، علم به ازدواج آینده با زینب بود که سری بین او و پروردگارش محسوب میشد و جز این چیزی نبود که خداوند بعداً با ازدواج آن را اظهار کرد (التحریر و التنویر، ج۲۱، ص۲۶۲).
نفی شبهه خوشحالی از طلاق:
در هیچ یک از منابع ارائهشده اشارهای به خوشحالی پیامبر (صلیالله علیه و آله) از طلاق زینب نشده است. برعکس، تأکید بر این است که پیامبر حتی با علم به آینده، زید را به حفظ همسرش نصیحت کرد. این نشاندهنده خیرخواهی و رعایت اخلاق است. در اعراب القرآن الکریم و بیانه (درویش) نیز تصریح شده که این امر از نبی خطیئه نبوده و او مأمور به توبه و استغفار نشد (اعراب القرآن، ج۸، ص۲۴).
معنای «تخشی الناس»:
خشیت از مردم به معنای ترس از سخنگفتن منافقان و کسانی بود که ممکن بود این ازدواج را بهانهای برای عیبجویی قرار دهند. خداوند با گفتن «وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ» به پیامبر (صلیالله علیه و آله) یادآوری میکند که در انجام فرمان الهی نباید از سرزنش مردم ترسید (التفسیر القرآنی للقرآن، ج۱۱، ص۷۲۲؛ احکام القرآن ابن عربی، ج۳، ص۱۵۴۱).
جمعبندی
بر اساس منابع تفسیری ارائهشده از هر دو مذهب شیعه و سنی:
اول، شبهه مطرح شده (خوشحالی پیامبر از طلاق) کاملاً مردود است. دوم، آنچه پیامبر (صلیالله علیه و آله) در دل پنهان میداشت، علم غیبی بود که خداوند به او داده بود مبنی بر اینکه زینب پس از طلاق از زید، همسر او خواهد شد. سوم، دلیل پنهانکاری پیامبر، حیا و خشیت از فتنهانگیزی منافقان بود که ممکن بود این خبر غیبی را بهانهای برای تهمت قرار دهند. چهارم، گفتن جمله «امسک علیک زوجک» به زید از سوی پیامبر، نشانه خیرخواهی، نصیحت و انجام وظیفه ارشادی بود، نه تناقض با علم غیبی. پنجم، خطاب «وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ» تأکید بر اولویت ترس از خدا بر ترس از مردم در اجرای فرامین الهی است، نه عتاب سنگین بر پیامبر. ششم، این ماجرا در کل حکمتی الهی برای ابطال رسم جاهلی تبنی و ایجاد یک سنت جدید در جامعه اسلامی بود که پیامبر (صلیالله علیه و آله) به عنوان اسوه میبایست آن را اجرا میکرد.
