مناجاتی مشهور به «انجیلیه» در برخی منابع امامیه، بهویژه در الصحیفه الثالثه السجادیه منسوب به امام زینالعابدین(ع) نقل شده است. این مناجات به سبب سبک خاص و شباهتهای محتوایی با مضامین اخلاقی و عرفانی موجود در اناجیل، با عنوان «انجیلیه» شناخته شده است. در عین حال، پرسشهای متعددی درباره منشأ نامگذاری، نخستین محل نقل، اصالت سندی، طولانی بودن متن و مشابهت احتمالی آن با آموزههای مسیحی مطرح است. این نوشتار کوتاه به بررسی مستند این ابعاد میپردازد. ابتدا تاریخچه ذکر این دعا و نقل آن در منابع شیعی مرور میشود. سپس علل نامگذاری و نسبت آن با «انجیل» تحلیل میگردد. در ادامه، مسئله طولانی بودن مناجات در مقایسه با سایر ادعیه امام سجاد(ع) و نمونههایی چون دعای ابوحمزه ثمالی بررسی میشود. در پایان، ضمن جمعبندی، پیشنهادهایی برای پژوهشهای تفصیلی آینده ارائه میشود.
مقدمه
دعا و مناجات در سنتهای ابراهیمی جایگاهی بنیادین دارد. در مسیحیت، متنهایی همچون «دعای ربانی» در انجیل متی[۱] و لوقا[۲]، نمود روشن ارتباط انسان با خدا هستند. در اسلام نیز صحیفه سجادیه و سایر ادعیه منقول از امامان شیعه، بهعنوان گنجینههای معنوی و عرفانی شناخته میشوند. در این میان، مناجاتی منسوب به امام سجاد(ع) با عنوان «مناجات انجیلیه» شهرت یافته است. این نامگذاری ممکن است هم به دلیل شباهتهای محتوایی با اناجیل و مواعظ منسوب به حضرت عیسی(ع) باشد و هم به سبب سبک زبانی دعا که یادآور نیایشهای مسیحی است.
ابهامهایی پیرامون این مناجات وجود دارد:
- چه کسی این دعا را «انجیلیه» نامیده است و در کدام منبع برای نخستین بار ذکر شده؟
- آیا منابع اولیهای که به این دعا اشاره کردهاند، امروز در دسترس هستند یا تنها بهواسطه منابع متأخر از وجودشان خبر میدهیم؟
- مقصود از «انجیل» در این نامگذاری کدام است: اناجیل چهارگانه موجود، اناجیل غیررسمی کشفشده، یا صرفاً مواعظ شفاهی و سیره حضرت عیسی(ع)؟
- آیا طولانی بودن این مناجات، مشابه با دعای ابوحمزه ثمالی، نشانه آن است که در اصل مجموعهای از دعاهای کوتاه بوده که بعدها تدوین و تنظیم شدهاند؟
- و در نهایت، آیا مضامین این دعا با اناجیل کنونی شباهت محتوایی دارند یا تنها تشابهی صوری و سبکی میان آنها وجود دارد؟
پیشینه و نخستین نقلها
منابع اولیه و جایگاه در سنت امامیه
مناجات انجیلیه بهعنوان یکی از ادعیه منسوب به امام سجاد(ع) در منابع کهن امامیه حضور پررنگی ندارد. این دعا نه در صحیفه سجادیه اصلی آمده است و نه در دیگر منابع حدیثی اولیه چون کتب اربعه و … . در الصحیفه الثالثه السجادیه تألیف میرزا عبدالله افندی اصفهانی به این دعا اشاره شده است. افندی، که از عالمان امامیه و صاحب کتاب ریاض العلماء است، مینویسد: «این مناجات مفصلترین دعای منقول از امام سجاد است و من آن را در برخی از آثار قدمای امامیه دیدهام. افندی در کتاب خود دو مناجات انجیلیه وسطی[۳] و انجیلیه طویله[۴] را ذکر میکند.
بر اساس گفته افندی، این دعا در کتابی از «قدمای امامیه» آمده است. او نه نام دقیق کتاب را ذکر میکند و نه سندی برای دعا میآورد. امروزه هیچ نسخه شناختهشدهای از منابع اولیهای که دعا را ثبت کرده باشند در دست نیست. در کتابخانه آستان قدس رضوی نسخهای خطی از این مناجات وجود دارد. این نسخه دربردارنده متن این مناجات است که محمدحسین بن محمد صالح حسینی آن را ترجمه کرده است. از دیباچه پر از تملق نسبت به سلطان حسین صفوی تاریخ نگارش این نسخه روشن میشود. خب این نسخه نیز متأخر محسوب میشود و ما را بههیچوجه به منابع متقدم رهنمون نمیسازد. همین امر سبب شده که اعتبار سندی این مناجات محل تردید باشد. افندی نیز ضمن اذعان به این موضوع بر پایه مضامین عالی و سیاق آن از اعتبار این مناجات قویاً دفاع میکند.[۵]
نقل در آثار دیگر علما
افزون بر میرزا عبدالله افندی، برخی از عالمان دیگر نیز این مناجات را در آثار خود آوردهاند. از جمله:
- محمد بن محمد الطبیب (قرن ۱۰) انیس العابدین[۶] که در مجموعه ادعیه خود آن را نقل کرده است.
- محسن فیض کاشانی (قدس سره) در کتاب ذریعه الضراعه نیز این دعا را ذکر میکند و مضامین آن را ستوده است.[۷]
- علامه مجلسی نیز این مناجات را در بحار الانوار از انیس العابدین نقل کرده است.[۸]
این نقلها نشان میدهد که در قرون یازدهم و دوازدهم، این دعا در میان عالمان امامیه شهرت داشته و حداقل بهعنوان متنی عرفانی و معنوی مورد توجه بوده است، هرچند سند دقیق و قابل پیگیری برای آن ارائه نشده است.
بنابراین، میتوان گفت:
- نام و نقل این دعا از قرن یازدهم به بعد آشکار است.
- منابع اولیه که افندی به آنها اشاره کرده، اکنون در دسترس نیستند.
- دعا در سنت ادعیه متأخر امامیه حضور یافته و در آثار دعاپژوهان و عرفای شیعه جایگاهی خاص پیدا کرده است.
- به لحاظ سندی، نمیتوان آن را در ردیف صحیفه سجادیه اصلی یا دعاهای با سند معتبر دانست.
نامگذاری و معنای «انجیلیه»
چرایی نامگذاری
وجه تسمیه این مناجات به «انجیلیه» پرسش اساسی است. میرزا عبدالله افندی این عنوان را بهکار برده و توضیح داده است: «این مناجات را بدین سبب انجیلیه مینامند که فقرات آن شباهت بسیاری با مضامین و مواعظ انجیل دارد که بر حضرت عیسی(ع) نازل شد، نه انجیلی که امروز نزد نصاری موجود است.» [۹]بنابراین، انگیزه اصلی در نامگذاری، شباهت محتوایی و سبکی میان این مناجات و سخنان اخلاقی و معنوی منسوب به حضرت مسیح بوده است.
ناگفته نماند که افندی از معالم العلمای ابن شهرآشوب نقل میکند که از امام صادق علیهالسلام دعایی که به انجیل اهلبیت معروف بوده است، روایت شده است. افندی ادامه میدهد که شاید منظور ابن شهر آشوب تطبیق آن دعا با مناجات انجلیه باشد؛ ولی افندی در پایان میگوید این موضوعی است که جای تأمل دارد و به این راحتی پذیرفته نیست.[۱۰]
افندی میگوید در اردبیل در یک مجموعه بسیار قدیمی از ادعیه شریفه نسخهای کوتاهتر از این مناجات را دیده است.[۱۱]
مقصود از «انجیل» کدام انجیل است؟
این پرسش مهم است که منظور از «انجیل» در اینجا کدام است:
- اناجیل چهارگانه موجود (متی، مرقس، لوقا، یوحنا): اگر مقصود این باشد، باید شباهتهای محتوایی مناجات انجیلیه با این اناجیل بررسی شود. نمونههایی چون دعوت به زهد، بخشش، فروتنی و توکل به خداوند از جمله مضامینیاند که در هر دو دیده میشوند.
- اناجیل غیررسمی و آپوکریف: برخی از اناجیل، مانند انجیل توماس یا انجیل برنابا، خارج از مجموعه رسمی کلیسا قرار گرفتهاند.
- انجیل به معنای وحی نخستین بر حضرت عیسی(ع): در منابع اسلامی، «انجیل» کتاب آسمانی الهی است که بر عیسی(ع) نازل شد، مستقل از آنچه بعدها در قالب اناجیل متعدد نوشته شد. بنابراین، ممکن است مقصود از انجیلیه، شباهت این مناجات به همان مواعظ الهی نخستین باشد، نه اناجیل مکتوب کنونی. راه دستیابی افندی و مانند او به مواعظ عیسی همان روایاتی است که درباره او و سخنان او در میراث روایی اسلامی موجود است.
- انجیل به معنای «موعظه و بشارت»: واژه انجیل در لغت به معنای بشارت است. در این صورت، مناجات انجیلیه یعنی «مناجاتی سرشار از بشارتها و مواعظ اخلاقی» که روح آن با پیام مسیح همخوان است.
از این چهار احتمال، به نظر میرسد مقصود اصلی افندی و دیگر ناقلان، همان معنای سوم و چهارم باشد: یعنی انجیل به معنای وحی الهی بر عیسی و مجموعه مواعظ بشارتی او. چرا که تصریح کردهاند: «شبیه آن انجیل است که بر عیسی(ع) نازل شد، نه انجیلی که امروز نزد نصاری است.»[۱۲] این تصریح نشان میدهد که هدف از نامگذاری، تأکید بر شباهت به روح معنوی و زاهدانه مواعظ مسیح است، نه همسانی با متنهای مسیحی موجود.
طولانی بودن مناجات و مقایسه با ابوحمزه ثمالی
یکی از ویژگیهای مناجات انجیلیه، مفصل بودن آن است. میرزا عبدالله افندی خود تصریح کرده که «مفصلترین دعایی است که از امام سجاد(ع) نقل شده است». این طولانی بودن پرسشهایی را برمیانگیزد: آیا چنین متنهای مفصلی واقعاً از معصومان صادر شده است؟ یا اینکه نتیجه تدوین و گردآوری دعاهای کوتاهتر در دورههای بعد است؟ یا… .
دعای ابوحمزه ثمالی نمونهای روشن در این زمینه است. این دعا که در سحرهای ماه رمضان خوانده میشود، متنی بسیار طولانی است و با فرازهای متعدد از مناجات و اعتراف و درخواستها همراه است. محققان حدیثی یادآور شدهاند که ابوحمزه، یار نزدیک امام سجاد، دعاهایی کوتاه از ایشان در موقعیتهای گوناگون شنیده بود و بعداً همه آنها را یکجا گرد آورد. بدین ترتیب، دعای ابوحمزه در اصل مجموعهای از مناجاتهای پراکنده است که بعدها به صورت یک متن واحد درآمده است.[۱۳]
این احتمال درباره مناجات انجیلیه نیز مطرح است. ممکن است این دعا در اصل شامل چندین قطعه دعا بوده که در مناسبتهای مختلف از امام سجاد(ع) نقل شده و بعدها در قالب یک متن طولانی تنظیم گردیده است. طولانی بودن متن، تنوع مضامین (از توحید و ستایش تا اعتراف و زهد و طلب شفاعت)، و عدم نقل در منابع اولیه، این احتمال را تقویت میکند.
جمعبندی
بررسیهای تاریخی و سندی نشان داد که:
- این دعا در منابع کهن امامیه حضور ندارد.
- عنوان «انجیلیه» به دلیل شباهت محتوایی و سبکی آن با مواعظ حضرت عیسی(ع) به کار رفته است، نه به معنای ارتباط با اناجیل موجود.
- دعا از منظر سندی پشتوانهای قوی ندارد؛ ولی به دلیل قوت ساختار و قیاس و معارف عمیق آن پذیرفته میشود.
- طولانی بودن دعا و تنوع مضامین آن این احتمال را تقویت میکند که مانند دعای ابوحمزه ثمالی، مجموعهای از قطعات پراکنده بوده که بعدها تدوین و یکپارچه شده است.
- از نظر محتوایی، دعا بر محورهایی چون توحید، فروتنی، زهد، آمرزشخواهی و اخلاق نیکو تأکید دارد؛ مضامینی که در متون معتبر اسلامی و گاه در آموزههای اناجیل نیز دیده میشود.
پیشنهادهایی برای پژوهش
- نسخهشناسی: جستوجوی دقیق در نسخههای خطی و منابع دعایی متقدم برای یافتن قدیمیترین نقل این دعا و بررسی تغییرات احتمالی متن.
- تحلیل مقایسهای: مقایسه کامل بندبند این دعا با اناجیل چهارگانه و نیز اناجیل غیررسمی (آپوکریف) مانند انجیل توماس یا برنابا برای سنجش شباهتهای دقیقتر.
- مطالعه سبکشناسی: بررسی زبان و سبک دعا در قیاس با صحیفه سجادیه و دیگر ادعیه امام سجاد برای کشف میزان همسانی یا تفاوت.
- بررسی تاریخی-اجتماعی: مطالعه زمینههای تاریخی که ممکن است بر رواج یا نامگذاری این دعا به «انجیلیه» تأثیر گذاشته باشد.
- پژوهش بینادیانی: تحلیل این دعا در چارچوب مشترکات دعا در ادیان ابراهیمی برای نشان دادن نقاط همگرایی میان اسلام و مسیحیت در عرصه اخلاق و نیایش.
منابع
- افندی، عبدالله بن عیسیبیگ، علی بن حسین (ع)، امام چهارم، کریم، فارس حسون، و مجمع الامام الحسین علیهالسلام العلمی لتحقیق التراث اهل البیت علیهمالسلام. ۱۴۳۷–۲۰۱۵. الصحیفه السجادیه الثالثه. ۱ ج. کربلای معلی – عراق: العتبه الحسینیه المقدسه. مجمع الإمام الحسین علیه السلام العلمی لتحقیق تراث أهل البیت علیهم السلام.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، امامی کاشانی، محمد، و نقیبی، فاطمه. ۱۳۸۷. ذریعه الضراعه فی جمع الأدعیه المتضمنه للمناجاه مع الله تعالی. ۱ ج. تهران – ایران: مدرسه عالی شهید مطهری.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، مسترحمی، هدایتالله، غفاری، علیاکبر، بهبودی، محمدباقر، مصباح یزدی، محمد تقی، محمودی، محمدباقر، خرسان، محمدمهدی، و دیگران. ۱۴۰۳. بحارالأنوار: الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار. ۱۱۱ ج. بیروت – لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
[۱] در انجیل متی (۶: ۹–۱۳)
پس شما چنین دعا کنید : «ای پدر ما که در آسمانی، نام تو مقدس باد. ملکوت تو بیاید. اراده تو چنانکه در آسمان است، بر زمین نیز کرده شود. نان کفاف ما را امروز به ما بده. و قرضهای ما را ببخش، چنانکه ما نیز قرضداران خود را میبخشیم. و ما را در آزمایش میاور، بلکه از شرّیر رهایی ده.»
[۲] در انجیل لوقا (۱۱: ۲–۴)
به ایشان گفت: «هرگاه دعا کنید بگویید: ای پدر، نام تو مقدس باد. ملکوت تو بیاید. نان کفاف ما را هر روزه به ما بده. و گناهان ما را ببخش، زیرا ما نیز هر که به ما مقروض است میبخشیم. و ما را در آزمایش میاور.»
[۳] الصحیفه السجادیه الثالثه ص ۱۲۰
[۴] الصحیفه السجادیه الثالثه ص ۸۶
[۵]همان
[۶] نسخه خطی این کتاب در کتابخانه آیتالله مرعشی موجود است.
[۷] این مناجات در ذریعه ملا محسن با عنوان «للملحین» نقل شده است. فیض میگوید این مناجات انجیلیه نام دارد و آن را از انیسالعابدین نقل کردهام. ذریعه، ص ۱۸۶
[۸] بحارالانوار ج ۹۱ ص ۱۵۳
[۹] الصحیفه السجادیه الثالثه ص ۸۶. عبارت افندی این است: «انما سمیت هذه المناجاه بالانجیلیه…» اگر سمیت مجهول خوانده شود معلوم نیست که چه کسی این نام را بر این مناجات نهاده است و اگر معلوم خوانده شود به این معناست که خود افندی این نام را انتخاب کرده است. اما از آنجایی که افندی متاخر از فیض است و چنانچه گذشت، فیض در حاشیه نقل این مناجات در کتاب خود این نام را ذکر می کند.
[۱۰] همان ۸۷
[۱۱] همان.
[۱۲] الصحیفه السجادیه الثالثه ص ۸۶
[۱۳] نقل از آیت الله مددی: من بر اساس سیاق مختلف این دعا ـ که سند صحیحی هم دارد ـ احتمال میدهم که این دعا را ابوحمزه در بیش از یک شب یا حتی در اوقات مختلف و جاهای مختلف ـ مثلاً بخشی از آن را در مسجد کوفه ـ شنیده و بعداً این فقرات به هم متصل شده است، چون عبارت «وارزقنی حج بیتک الحرام فی عامنا هذا و فی کل عام و زیاره قبر نبیّک»، قاعدتاً با این که امام در مدینه بوده باشند ـ با آن فاصله اندک میان کوچه بنیهاشم و مسجد و مزار پیامبر(ص) ـ نمیخواند. ر.ک: https://www.ostadmadadi.ir/persian/article/8766/
درباره احادیث طوال آقای دکتر محمد قندهاری نیز پژوهشهایی انجام دادهاند. ر.ک: https://t.me/sulaym/22
نویسنده: سیدابوالقاسم ظریف
