در روزگاری که جهان اسلام با جنگ، فشار اقتصادی، تحریم و پروژههای تفرقهافکنانه دشمنان روبهروست، وحدت شیعه و اهلسنت یک انتخاب تشریفاتی نیست؛ ضرورتی راهبردی است. بازخوانی فتوای تاریخی شیخ محمود شلتوت در ۱۷ ربیعالاول، یادآور این حقیقت است که دشمن از اختلافات مذهبی سود میبرد و جامعه اسلامی بیش از همیشه به پرهیز از تعصبات جاهلانه و ناامید کردن دشمن از ایجاد شکاف میان مسلمانان نیاز دارد.
متن و زمان فتوا
در سال ۱۳۷۸ هجری قمری، همزمان با ۱۷ ربیعالاول و میلاد مبارک پیامبر اسلام و امام جعفر صادق علیهماالسلام، شیخ محمود شلتوت، رئیس دانشگاه الازهر، در چارچوب تلاشهای دارالتقریب بین مذاهب اسلامی، فتوای تاریخی خود را درباره جواز پیروی از مذهب شیعه امامی صادر کرد.
در متن فتوا آمده است:
۱. اسلام هیچیک از پیروان خود را ملزم به پیروی از مکتب معینی نکرده است و هر مسلمانی میتواند از هر مکتبی که احکام آن بهدرستی نقل و تدوین شده است پیروی کند.
۲. مکتب جعفری معروف به مذهب امامی اثنیعشری، مکتبی است که شرعاً پیروی از آن، مانند پیروی از مکاتب اهلسنت، جایز است.
سپس تأکید میکند که مسلمانان باید از تعصب ناروا نسبت به یک مذهب دوری کنند؛ زیرا شریعت الهی در انحصار مکتب خاصی نیست و اهل اجتهاد میتوانند بر اساس اجتهاد خود عمل کنند.
تحلیل و انطباق با وضعیت امروز
اهمیت این فتوا فقط در جواز فقهی پیروی از مذهب جعفری خلاصه نمیشود؛ پیام بزرگتر آن، شکستن انحصارگرایی مذهبی و تبدیل اختلاف فقهی به زمینهای برای همزیستی و همکاری اسلامی است. شلتوت با این اقدام نشان داد که میتوان بر اصول مشترک اسلام تکیه کرد، بیآنکه تفاوتهای مذهبی را انکار کرد.
امروز، در امتداد جنگ تحمیلی سوم آمریکایی صهیونیستی، فشارهای اقتصادی و تحریمهای شدید، هر اختلافی که میان شیعه و سنی به دشمنی و نفرت تبدیل شود، عملاً به سود دشمنان امت اسلامی تمام خواهد شد. مقابله با این وضعیت، نیازمند آن است که شیعه و سنی پیش از برجسته کردن اختلافات، بر توحید، قرآن، پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، قبله مشترک، دفاع از مظلومان و استقلال جهان اسلام تأکید کنند.
همانگونه که تعصب جاهلانه برخی منتسبان به شیعه نباید به توهین به مقدسات اهلسنت بینجامد، افراطگری برخی منتسبان به اهلسنت نیز نباید به تکفیر، نفرتپراکنی و دشمنی با شیعه منجر شود. اختلاف علمی و تاریخی، مجوز اهانت و درگیری نیست.
فتوای شلتوت امروز یک پیام روشن دارد: دشمن باید بداند که اختلاف مذهبی، شکاف امنیتی و اجتماعی برای جهان اسلام ایجاد نخواهد کرد.
وحدت اسلامی به معنای حذف تفاوتها نیست؛ یعنی تفاوتها را به جای ستیزه، در چارچوب گفتوگو، احترام و همکاری مدیریت کنیم. در چنین شرایطی، بازخوانی این فتوای تاریخی میتواند یادآور یکی از مهمترین راهبردهای مقابله با پروژه تفرقه باشد: مسلمانان اگر در برابر دشمن متحد شوند، ابزار اختلافافکنی از دست او گرفته خواهد شد.
منبع فتوا: کتاب همبستگی مذاهب اسلامی، ترجمه عبدالکریم بیآزار شیرازی، تهران، انتشارات سپهر، ۱۳۵۰، ص ۳۰۸.
نویسنده: احمد منصوری ماتک
