حجتالاسلام دکتر احمد منصوری، نویسنده کتاب «الحاد عملگرا؛ درنگی بر دینستیزی و فروپاشی امر قدسی»، در آیین رونمایی از این اثر که در تالار رودکی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، با اشاره به دغدغههای فکری و فرهنگی موجود در فضای دانشگاهی و اجتماعی، گفت: در سالهای اخیر با تغییر در شیوه مواجهه نسل جدید با دین مواجه بودهایم و این مسئله به یکی از چالشهای مهم فکری و فرهنگی تبدیل شده است.
نویسنده کتاب «الحاد عملگرا؛ درنگی بر دینستیزی و فروپاشی امر قدسی» گفت: مسئله الحاد در روزگار ما تنها به انکار وجود خدا محدود نمیشود، بلکه گاه فرد بدون انکار خدا، دین را از عرصه عملی زندگی خود کنار میگذارد و آن را برای اخلاق، معنویت، امید، خانواده و سبک زندگی ضروری نمیداند.
وی با اشاره به تغییر نوع مواجهه نسل جدید با مسئله دین و خدا افزود: جوان امروز ممکن است دیگر صرفاً این پرسش را مطرح نکند که «آیا خدا وجود دارد یا نه؟»، بلکه بپرسد «اگر خدا وجود دارد، چه تفاوتی در زندگی من ایجاد میکند؟»؛ به باور من، این پرسش یکی از مهمترین پرسشهای فکری و فرهنگی روزگار ماست.
منصوری ادامه داد: مسئله امروز تنها انکار وجود خدا نیست؛ گاهی با وضعیتی عمیقتر و پیچیدهتر مواجه هستیم. ممکن است فرد درباره وجود خدا بحثی نداشته باشد، اما در عمل دین را غیرضروری بداند. او ممکن است خدا را انکار نکند، اما برای اخلاق، معنویت، امید، خانواده و سبک زندگی خود دیگر نیازی به دین احساس نکند.
الحاد عملگرا؛ کنار گذاشتن دین از عرصه عملی زندگی
نویسنده کتاب «الحاد عملگرا» با تشریح این مفهوم اظهار کرد: الحاد عملگرا ناظر به وضعیتی است که در آن فرد الزاماً به انکار نظری خدا نمیپردازد، اما دین را از عرصه عملی زندگی خود کنار میگذارد و برای سامان دادن به زندگی، به منابع و الگوهای دیگری متوسل میشود.
وی گفت: در چنین شرایطی ممکن است فرد، بدون آنکه موضعی صریح در انکار خدا داشته باشد، برای اخلاق، معنویت، امید و حتی سبک زندگی خود، منابعی مستقل از دین را کافی بداند. از این منظر، مسئله اصلی نه صرفاً باور یا ناباوری نظری، بلکه جایگاه و کارکرد دین در زندگی فرد است.
تلقی جامعه سکولار بهعنوان جامعه موفق
منصوری در ادامه با اشاره به برخی گزارههای مطرح در فضای فکری و رسانهای امروز، عنوان کرد: یکی از این تلقیها آن است که جامعه سکولار، جامعهای موفق است. در مقابل نیز گاهی چنین القا میشود که جامعه دینی، جامعهای خشونتگرا و منشأ ترور و خشونت است.
وی افزود: در این نگاه، اندیشه و رفتار دینی بهگونهای معرفی میشود که گویی انسان دیندار نمیتواند منتقد خود را بپذیرد و فردی دگم و بسته است. این گزارهها بخشی از چالشهایی است که امروز در فضای فکری و فرهنگی با آن مواجه هستیم.
نویسنده «الحاد عملگرا» ادامه داد: از سوی دیگر، این دیدگاه مطرح میشود که «من انسانیت را میخواهم و به دین نیازی ندارم» یا اینکه «میخواهم اخلاقی زندگی کنم و برای اخلاق به دین احتیاجی ندارم». همچنین ممکن است فرد بگوید «اهل معنویت هستم و معنویت نیازهای من را برطرف میکند، بنابراین نیازی به دین ندارم.»
گسترش شبهات در فضای مجازی و دانشگاهها
وی با اشاره به حضور این مباحث در فضای مجازی و محیطهای علمی و دانشگاهی اظهار کرد: متأسفانه این شبهات و چالشها امروز هم در فضای مجازی و هم در محیطهای علمی و دانشگاهی محسوس است و در آثار برخی از جریانهای الحاد جدید نیز نمود پیدا کرده است.
منصوری به برخی آثار و دیدگاههای نویسندگان جریان الحاد جدید اشاره کرد و گفت: برای نمونه، در کتاب «توهم خدا» نوشته ریچارد داوکینز، بخشی از مباحث به نقد و نفی نقش دین اختصاص دارد. همچنین در آثاری مانند «دین همهچیز را مسموم میکند»، «پایان ایمان» و «نامه به ملت مسیحی» نیز میتوان رویکردهای انتقادی و تند نسبت به دین را مشاهده کرد.
وی تأکید کرد: مواجهه با این جریانها نیازمند شناخت دقیق مسئله و توجه به تغییر صورتبندی پرسشهای نسل جدید است. اگر امروز جوان درباره ضرورت دین در زندگی خود پرسش میکند، پاسخ به این پرسش نیز باید متناسب با شرایط فکری و فرهنگی امروز ارائه شود.
«الحاد عملگرا» حاصل یک دغدغه فکری و فرهنگی
نویسنده کتاب «الحاد عملگرا؛ درنگی بر دینستیزی و فروپاشی امر قدسی» درباره انگیزه نگارش این اثر نیز گفت: این کتاب حاصل دغدغهای است که طی سالهای اخیر در فضای دانشگاهی و فکری بهطور جدی با آن مواجه بودهام.
وی افزود: تلاش کردهام در این اثر به یکی از مسائل مهمی که در مواجهه نسل جدید با دین شکل گرفته است، توجه کنم؛ مسئلهای که صرفاً در قالب انکار خدا قابل توضیح نیست و باید ابعاد عملی و اجتماعی آن نیز مورد توجه قرار گیرد.
پیشرفت دفاعی کشور حاصل یک نگاه جهادی است
حجتالاسلام دکتر عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با اشاره به ضرورت توجه به مفهوم جهاد در منظومه فکری اسلام اظهار کرد: جهاد در قرآن کریم مفهومی فراتر از جهاد نظامی دارد و میتوان آن را یک روح حاکم بر زیست مؤمنانه دانست.
وی افزود: امروز زیستجهان بسیاری از جوانان تغییر کرده است و فعالیت در عرصه فرهنگی و اعتقادی دانشگاهها، یک کار دشوار و نیازمند مجاهدت است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به آیات قرآن درباره جهاد بیان کرد: نخستین توصیفی که در قرآن کریم درباره جهاد مطرح شده، در سوره مزمل آمده و نخستین امر صریح به جهاد نیز در سوره فرقان است؛ آنجا که خداوند میفرماید «وَجَاهِدْهُم بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا». این تعبیر نشان میدهد که جهاد در قرآن تنها به معنای جنگ و درگیری نظامی نیست.
خسروپناه ادامه داد: در آیات مدنی قرآن نیز جهاد در کنار هجرت، ایمان و تلاش در راه خدا مطرح شده و در سوره توبه، هم جهاد با اموال و هم جهاد با جان مورد تأکید قرار گرفته است؛ بنابراین باید مفهوم جهاد را در یک منظومه گستردهتر مورد توجه قرار داد.
جهاد در اندیشه امام خمینی(ره) یک روح حاکم بر زندگی مؤمن است
وی با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره) درباره جهاد گفت: یکی از ابتکارات امام در اسلامشناسی این بود که جهاد را به یک موضوع محدود در فقه تقلیل نداد، بلکه آن را یک اصل حاکم و روح جاری در تمام زیست جهان مؤمن دانست.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: ممکن است فردی فقیه، فیلسوف، متکلم یا مفسر باشد، اما لزوماً اسلامشناس نباشد؛ امام خمینی(ره) بر تربیت عالمان اسلامشناس تأکید داشت و در منظومه فکری ایشان، جهاد یک اصل فراگیر بود.
خسروپناه تصریح کرد: بر اساس همین نگاه، جهاد دفاعی، جهاد علمی، جهاد اقتصادی و جهاد فرهنگی و اعتقادی معنا پیدا میکند. در چنین نگاهی، جهاد تنها زمانی نیست که سلاح به دست گرفته میشود و فرد وارد میدان جنگ میشود؛ بلکه جهاد باید در عرصههای مختلف زندگی مؤمن جریان داشته باشد.
پیشرفت دفاعی کشور حاصل یک نگاه جهادی است
وی با اشاره به تحولات حوزه دفاعی کشور گفت: اگر وضعیت جمهوری اسلامی ایران در سالهای نخست جنگ تحمیلی را با امروز مقایسه کنیم، فاصله بسیار زیادی را شاهد هستیم. در دوران جنگ، کشور حتی در تأمین برخی ابتداییترین تجهیزات نظامی با مشکل مواجه بود و در مقابل، عراق از حمایت دهها کشور برخوردار بود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: در آن شرایط، کشور با کمبود تجهیزات و امکانات مواجه بود، اما با شکلگیری یک تفکر جهادی در حوزه دفاعی، مسیر تولید تجهیزات و فناوریهای بومی آغاز شد.
خسروپناه با اشاره به نقش شهید حسن طهرانیمقدم و دیگر فرماندهان و دانشمندان دفاعی کشور اظهار کرد: یکی از راهبردهای مهمی که در آن دوران دنبال شد، تمرکز بر توان موشکی بود. این نگاه موجب شد جمهوری اسلامی ایران از کشوری که در تأمین ابتداییترین تجهیزات دفاعی با مشکل مواجه بود، به کشوری دارای توانمندیهای پیشرفته موشکی و پهپادی تبدیل شود.
وی با اشاره به عملیاتهای «وعده صادق» گفت: در عملیات وعده صادق، بخشی از توانمندیهای دفاعی کشور در میدان واقعی آزمایش شد و مشخص شد که فناوریهایی که سالها روی آنها کار شده، به مرحله عملیاتی رسیدهاند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نقش شهید حاجیزاده و سایر فرماندهان و دانشمندان حوزه دفاعی افزود: یکی از نکات مهم در این تجربه، استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان بود. وقتی یک فرمانده جهادی توانست هزاران مجموعه دانشبنیان را درگیر یک پروژه دفاعی کند، مشخص شد که حکمرانی جهادی میتواند ظرفیتهای گسترده کشور را در مدت کوتاهی بسیج کند.
خسروپناه تأکید کرد: بسیاری از دستاوردهای دفاعی امروز حاصل سالها تلاش علمی، تربیت نیروی انسانی و پیوند میان دانشگاه، صنعت و بخش دفاعی است.
جهاد علمی باید نیازهای واقعی کشور را پاسخ دهد
وی با بیان اینکه جهاد دفاعی بدون جهاد علمی امکانپذیر نیست، گفت: اگر جهاد علمی شکل نمیگرفت، بسیاری از دستاوردهای دفاعی امروز نیز به دست نمیآمد.
خسروپناه افزود: یکی از تجربههای موفق کشور این بوده که نیاز دفاعی به مسئله علمی تبدیل شده و دانشگاه و شرکت دانشبنیان برای حل آن وارد میدان شدهاند.
وی با اشاره به پیشرفتهای کشور در حوزه سلولهای بنیادی گفت: امروز ایران در زمینه سلولهای بنیادی در میان کشورهای برتر جهان قرار دارد. حرکت علمی که سالها پیش با تلاش دانشمندان آغاز شد، امروز از یک محصول به مجموعهای از محصولات و کاربردهای درمانی رسیده است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین به حوزههای هوش مصنوعی، کوانتوم، میکروالکترونیک و مواد پیشرفته اشاره کرد و گفت: در حوزه هوش مصنوعی، سند ملی مربوطه در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده و برنامه پنجسالهای برای توسعه این فناوری در کشور دنبال میشود.
وی ادامه داد: هوشمندسازی امروز در بخشهای مختلف کشور در حال گسترش است و حتی حوزههایی مانند صنعت نفت، ارتباطات و سایر دستگاهها به سمت استفاده گستردهتر از فناوریهای هوشمند حرکت کردهاند.
خسروپناه با تأکید بر اهمیت تربیت نیروی انسانی گفت: دستاورد علمی فقط محصول تجهیزات و بودجه نیست؛ مهمتر از آن، تربیت دانشمندانی است که بتوانند مسیر علمی کشور را ادامه دهند. بسیاری از شهدای دانشمند کشور پیش از شهادت، شاگردانی را تربیت کردند که امروز ادامهدهنده همان مسیر هستند.
وی در ادامه با بیان اینکه هنوز ظرفیت دانشگاهها بهطور کامل در خدمت جهاد علمی قرار نگرفته است، اظهار کرد: بخشی از اعضای هیئت علمی دانشگاهها در این مسیر فعال هستند، اما بخش قابل توجهی از ظرفیت علمی کشور هنوز بهصورت کامل وارد میدان نشده است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: در جریان درگیریهای اخیر، استادانی از دانشگاههای مهم کشور حضور فعال داشتند و حتی برای مدت طولانی خانوادههای خود را ندیدند و درگیر حل مسائل علمی و فناورانه مورد نیاز کشور بودند.
خسروپناه افزود: باید سازوکارهایی ایجاد شود که استاد دانشگاه، دانشجو، شرکت دانشبنیان و دستگاه اجرایی بتوانند در یک منظومه واحد برای حل مسائل کشور همکاری کنند.
جهاد اعتقادی؛ حلقه مهم مقابله با شبهات
وی به جهاد اعتقادی اشاره کرد و گفت: یکی دیگر از عرصههای مهم جهاد، دفاع از مبانی اعتقادی و پاسخگویی علمی به شبهات است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، موجی از شبهات جدید در حوزههای فلسفه، الهیات، علوم انسانی و علوم تجربی وارد فضای فکری جامعه شد و دانشمندان حوزه و دانشگاه به تدریج به این مسائل پاسخ دادند.
خسروپناه بیان کرد: امروز به جرئت میتوان گفت برای شبهاتی که منشأ آنها فیزیک، شیمی، زیستشناسی، علوم اجتماعی و علوم انسانی جدید است، در کشور پاسخهای علمی متعددی تولید شده است؛ هرچند در حوزه گفتمانسازی و رساندن این دستاوردها به نسل جوان هنوز ضعفهایی وجود دارد.
وی با اشاره به کتاب «الحاد عملگرا؛ درنگی بر دینستیزی و فروپاشی امر قدسی» گفت: کتابی که امروز رونمایی میشود، نمونهای از همین تلاشهاست. نویسنده در این اثر تلاش کرده است مجموعهای از شبهات مرتبط با الحاد را با زبانی روان اما علمی و مستند بررسی و پاسخ دهد تا دانشجویان، جوانان و حتی دانشآموزان بتوانند از آن استفاده کنند.
نیازمند تقویت گفتمانسازی دینی هستیم
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به فعالیتهای گسترده حوزه و دانشگاه در زمینه پاسخ به شبهات گفت: در سالهای گذشته آثار و پژوهشهای فراوانی در حوزه فلسفه اسلامی، کلام جدید، علوم انسانی اسلامی و علم دینی تولید شده است و بخشی از این آثار حتی به زبانهای مختلف ترجمه و در کشورهای دیگر مورد استفاده قرار گرفتهاند.
خسروپناه ادامه داد: با این حال، نباید صرف تولید کتاب و مقاله را کافی دانست؛ مسئله مهم این است که این دانش چگونه به گفتمان عمومی تبدیل شود و چگونه بتواند با زبان قابل فهم با جوان و دانشجو ارتباط برقرار کند.
وی تأکید کرد: در این مسیر، شخصیتهایی همچون شهید مطهری، بهشتی، مفتح و باهنر و پس از انقلاب نیز عالمانی همچون علامه مصباح یزدی، آیتالله جوادی آملی و دیگر اندیشمندان حوزه و دانشگاه نقش مهمی در پاسخگویی به نیازهای فکری جامعه داشتهاند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان گفت: امروز باید جهاد علمی، دفاعی و اعتقادی را در کنار یکدیگر دید. همانگونه که کشور در عرصه دفاعی با تکیه بر نیروی انسانی مؤمن و متخصص به پیشرفتهای بزرگی دست یافته است، در عرصه علمی و اعتقادی نیز ظرفیتهای فراوانی وجود دارد که باید با مدیریت صحیح و نگاه جهادی فعال شود.
جنگ اخیر، یک جنگ وجودی علیه ایران بود
حجتالاسلام دکتر مصطفی رستمی، رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، در ادامه با اشاره به تحولات اخیر منطقه، این رخدادها را بخشی از یک تقابل گسترده و جنگ وجودی علیه جمهوری اسلامی ایران توصیف کرد.
وی گفت: در جریان این جنگ، آمریکا و رژیم صهیونیستی اهدافی فراتر از یک درگیری نظامی را دنبال میکردند و تغییر نظام سیاسی ایران، تجزیه کشور، تضعیف توان موشکی، پایان دادن به برنامه هستهای و تضعیف جریان مقاومت در زمره اهداف اعلامشده آنان قرار داشت.
رستمی افزود: اگر امروز به تحولات با فاصله بیشتری نگاه کنیم، میتوان آن را در چارچوب مفهوم پیچ تاریخی تحلیل کرد؛ مفهومی که رهبر معظم انقلاب بارها درباره آن سخن گفتهاند. پیچ تاریخی، مقطع کوتاهی است که پیش و پس از آن، شرایط جهان و معادلات قدرت دگرگون میشود.
رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها با اشاره به صدر اسلام اظهار کرد: بعثت پیامبر اکرم(ص) نمونهای از چنین تحولی است. یک دوره کوتاه تاریخی توانست نظام ارزشی، اجتماعی و سیاسی جدیدی ایجاد کند که در ادامه، به شکلگیری تمدنی بزرگ انجامید و برای قرنها بر مناسبات علمی، فرهنگی و سیاسی جهان تأثیر گذاشت.
وی ادامه داد: رهبر معظم انقلاب نیز بارها تأکید کردهاند که جهان در آستانه چنین پیچ تاریخی قرار دارد و در سالهای اخیر تصریح کردهاند که روند تحولات میتواند به نفع گفتمان مقاومت و انقلاب اسلامی باشد.
رستمی با اشاره به تغییر نگاه نسل جوان به غرب گفت: دانشجویان امروز با تصویری که سالها از غرب برای آنان ساخته شده بود، فاصله گرفتهاند. در گذشته، برخی جوانان غرب را نماد پیشرفت، اخلاق، قانونمداری، حقوق بشر، کرامت زن و احترام به انسان میدانستند؛ اما اکنون عملکرد غرب در تحولات اخیر، تصویر متفاوتی پیش روی آنان قرار داده است.
وی افزود: امروز دانشجو میپرسد اگر غرب مدعی دفاع از حقوق بشر و حقوق بینالملل است، عملکرد آن در برابر کشتار مردم غزه را چگونه باید توضیح داد؟ اگر لیبرالدموکراسی راه نجات بشر معرفی میشود، چگونه باید برخی رفتارها و سیاستهای دولتهای غربی را تحلیل کرد؟
رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها تأکید کرد: این شرایط فرصتی مهم برای دانشگاهیان، استادان و فعالان فرهنگی است تا درباره گزارههایی که سالها در ذهن نسل جوان القا شده، گفتوگویی جدی و مستدل شکل دهند.
وی با اشاره به گسترش محتوای غربگرایانه در فضای مجازی گفت: سالها با استفاده از فناوریهای پیشرفته و روشهای پیچیده، گزارههایی درباره برتری تمدنی غرب به نسل جوان منتقل شده است. اکنون عملکرد واقعی غرب، امکان بازخوانی و نقد بسیاری از این گزارهها را فراهم کرده است.
رستمی با اشاره به توان دفاعی جمهوری اسلامی ایران گفت: در سالهای گذشته، برخی تصور میکردند ایران در برابر قدرتهای نظامی بزرگ توان ایستادگی ندارد، اما تحولات اخیر نشان داد معادلات نظامی و فناورانه تغییر کرده است و جمهوری اسلامی توانسته در حوزههایی مانند موشک و پهپاد به ظرفیتهای قابل توجهی دست پیدا کند.
وی افزود: حتی در برخی عرصهها، قدرتهای بزرگ به دنبال الگوبرداری از فناوریهای ایرانی هستند. این واقعیت نشان میدهد تصویری که از ضعف و ناتوانی ایران ارائه میشد، با واقعیت میدان فاصله دارد.
رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها با اشاره به مسئولیت استادان و فعالان فرهنگی دانشگاهها گفت: امروز فرصت مناسبی فراهم شده است تا با تکیه بر استدلال، مطالعه و گفتوگوی علمی، به پرسشهای نسل جدید پاسخ داده شود. اگر در این شرایط دانشگاهیان نتوانند حرفی برای گفتن داشته باشند و پاسخهای مستدل ارائه کنند، در برابر موج سنگین فکری و رسانهای موجود، مسئولیت سنگینی بر دوش آنان خواهد بود.
