آنتونی فلو، فیلسوف برجسته بریتانیایی، برای بیش از پنج دهه یکی از مشهورترین و بانفوذترین مدافعان فلسفی الحاد در قرن بیستم محسوب میشد. کتاب معروف او «خدا و فلسفه» مرجعی برای نقد استدلالهای خداباورانه بود. با این حال، در اوایل دهه ۲۰۰۰، اعلام کرد که بر اساس ارزیابی مجدد شواهد، به وجود نوعی خدا یا خالق باور پیدا کرده است. این تغییر موضع، رویدادی مهم در فضای فلسفه دین معاصر به شمار میرود.
دوران الحاد
فلو به عنوان یک نماد فکری برای اندیشمندان بیخدا شناخته میشد. او در مناظرات عمومی متعددی در مقابل فیلسوفان مسیحی حاضر میشد و از موضع بیخدایی دفاع میکرد. هسته استدلال او در آن دوران این بود که جهان و قوانین بنیادین طبیعت، تبیین نهایی همه چیز هستند و نیازی به فرض یک آفریننده وجود ندارد.
دیدگاه هابرماس
هابرماس میگوید: در سال ۲۰۰۳ تونی در جریان تماسی تلفنی به من گفت که به وجود خداباور پیدا کرده است. در لفظ تنها میتوانم بگویم شدیداً غافلگیر شدم. دوست ندارم از حرفم این برداشت شود که دلیل اصلی رویگردانی فلو از الحاد من بودم چرا که افراد بسیار دیگری نیز در این سالها با او ارتباط خوبی داشتند. بههرحال من دراینرابطه با او مصاحبه کردم و بحث ما متعاقباً چاپ شد. در این مقاله و بعد از آن، تونی توضیح داد که دو دلیل برای چرخش او از الحاد وجود دارد؛ یکی مابعدالطبیعه ارسطو و دیگری دیدگاههای اخیر درباره یک طراح و خالق هوشمند. اگرچه او به من گفت که اتفاق بزرگی نیفتاده و تنها خواسته که دنبالهرو دلایل و شواهد باشد. این خبر که او به وجود خداباور پیدا کرده است، هنوز برای من بهتآور بود.
گری رابرت هابرماس در می ۲۰۱۴ مینویسد: خیلی اندوهگین شدم آن زمان که در آوریل ۲۰۱۰ در گفتگویی تلفنی با آنیس همسر فلو متوجه شدم که تونی مسیر پرفرازونشیب زندگیاش را به پایان رسانده است. او کمتر از هفت سال پس از اینکه تغییر عقیده داد درگذشت. بااینهمه حداقل این برای من روشن است که تونی بدون هیچگرایشی به دین و همینطور بدون هیچ اعتقادی به جهان پس از مرگ از دنیا رفت چیزی که حقیقتاً مشخص است این است که او به اینکه خدا وجود دارد، باور پیدا کرد.۱
عوامل تغییر عقیده
تحول فکری فلو ناگهانی نبود، بلکه حاصل تأمل طولانیمدت او بر یافتههای علمی جدید بود. دو عامل کلیدی در این بازنگری نقش داشتند:
۱. پیچیدگی غیرقابلتقلیل حیات: کشف ساختار DNA و پیچیدگی خارقالعاده سازوکارهای زیستی، فلو را متقاعد کرد که پیدایش نخستین موجود زنده تکثیرشونده، بهسادگی با توضیحات طبیعتگرایانه محض قابلتبیین نیست. او اظهار داشت که این پیچیدگی، نشاندهنده دخالت نوعی «هوش» در کار است.
۲. محدودیتهای تبیینی نظریه تکامل: فلو پذیرش نظریه تکامل داروینی را با تردید درباره توانایی آن در توضیح «منشأ نخستین حیات» از ماده بیجان ترکیب کرد. به نظر او، نظریه تکامل، فرایندهای پس از پیدایش حیات را توضیح میدهد، اما خود آن نقطه آغازین را نه.
او بارها تأکید کرد که این تغییر، نه یک گرایش عاطفی، بلکه پیروی از اصل سقراطی «پیروی از استدلال، هر کجا که تو را راهنمایی کند» بوده است.
ماهیت خداباوری جدید فلو: خدای دئیستی (خدای تکوین نه تشریع)
نکته حائز اهمیت، تعریف دقیق فلو از خدایی بود که به آن باور پیدا کرد. او صراحتاً خود را یک «دئیست» خواند، مشابه باور بنیانگذاران آمریکایی مانند توماس جفرسون. ویژگیهای این باور از این قرار بود:
- خدای فلسفی (طبیعتگرا): خدایی با قدرت و هوشمندی که جهان را آفریده است، نه خدای شخصی و دخالتکننده ادیان ابراهیمی.
- نفی کامل وحی: او هرگونه «وحی فراطبیعی» (مسیحی، یهودی یا اسلامی) را رد میکرد.
- نفی رابطه شخصی و غیبی: فلو هرگونه معامله یا رابطه شخصی بین این خدا و انسانها (مربوط به نجات، دعا یا زندگی پس از مرگ) را منکر شد.
- سکوت در مورد صفات اخلاقی: او قانع نشده بود که این خدا لزوماً «نیک» است یا دغدغه عدالت به مفهوم انسانی را دارد. به بیان دیگر، خدای فلو، خدایی بیطرف و غیرشخصی بود.
واکنشها
این تغییر موضع، واکنشهای گستردهای را برانگیخت. بسیاری از همفکران سابق او با شک و تردید واکنش نشان دادند، به ویژه که پیش از این شایعات مشابهی رد شده بود. از سوی دیگر، فیلسوفان خداباور مانند آلوین پلانتینگا این تغییر را نشانه «صداقت تحسینبرانگیز فلو» و پیروی او از شواهد دانستند. برخی نیز آن را نشاندهنده قدرت استدلالهای معاصر در فلسفه دین ارزیابی کردند.
نتیجهگیری
تحول فکری آنتونی فلو، بیش از هر چیز، نمونهای بارز از صداقت روشنفکری و التزام یک فیلسوف به پیروی از شواهد است، حتی زمانی که آن شواهد به نتیجهای مخالف با باورهای دیرینه او ختم شود. اگرچه تفسیر او از خدا با تعاریف متعارف ادیان فاصله زیادی داشت، اما اعتراف او مبنی بر اینکه استدلالهای مبتنی بر طراحی هوشمند در پرتو علم جدید، برای او قانعکننده شدهاند، پرسشی بنیادین را در برابر دیدگاههای مادیگرایانه صرف مطرح میکند: چگونه میتوان پیچیدگی خیرهکننده و اطلاعات رمزگذاری شده در بنیادینترین سطوح حیات را به شکلی قانعکننده توضیح داد؟
منبع:
(۱) فلو، آنتونی؛ شرفی، اسماعیل (مترجم)، خدا وجود دارد؛ چگونگی تغییر عقیده سرسختترین ملحد جهان، با مقدمه گری هابرماس، مشهد: انتشارات سپیده باوران، ۱۳۹۳، ص۱۰.
“A Change of Mind for Antony Flew.” Bethinking.org, ۱۷ Mar. 2007. https://www.bethinking.org/does-god-exist/a-change-of-mind-for-antony-flew
نویسنده: احمد منصوری ماتک
