فرعونیت ترامپ و مقاومت ملی

این یادداشت با الهام از وعده‌های روشن قرآن درباره معیت و نصرت الهی برای مؤمنانِ مقاوم و اتحاد مقدس نوشته شده است؛ همان وعده‌ای که ملّت ایران طی دهه‌ها ایستادگی در برابر فشار، تحریم و تهدید، آن را به‌صورت عینی تجربه کرده است. قرآن، پایداری در برابر زورگویی را سرچشمه عزت می‌داند. در نقطه مقابل، «فرعونیت ترامپ» در سیاست جهانی- از تحقیر هم‌پیمانان تا تهدید ملت‌ها- تصویری معاصر از همان منطق سلطه است؛ منطقی که در برابر ایمان و مقاومت، سرانجامی جز فروپاشی ندارد.

۱. فرعونیت در قرآن و سیاست قدرت‌مدار

در قرآن، فرعون نماد اقتدارِ بی‌حد و تهدیدِ بی‌رحمانه است؛ کسی که به‌جای حق، زور را برگزید و حق‌طلبان را سرکوب کرد، خود را قوی و قدرتمند و جبهه حق را ضعیف و ناچیز می‌شمارد. خداوند از زبان فرعون می‌فرماید:

﴿وَنَادَىٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قَالَ یَا قَوْمِ أَلَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَهَٰذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَفَلَا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هَٰذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ وَلَا یَکَادُ یُبِینُ﴾ (زخرف، ۵۲-۵۱)

فرعون در قرآن شخصیتی است که نه تنها حق را انکار می‌کند، بلکه با تهدید و تحمیل اراده به دنبال سلطه بر دیگران است. این الگو را در بسیاری از رفتارهای دونالد ترامپ، به‌ویژه زمانی که به تهدید اقتصادی و نظامی علیه دیگر کشورها متوسل می‌شود می‌توان مشاهده کرد.

او در واقع می‌خواهد پوچی و ضعف و عجز درونی خود را با قلدری به نمایش بگذارد.

۲. نمونه‌های تحقیر و قلدری ترامپ در عرصه جهانی

در ادامه، موارد متعدد تحقیر، تهدید، و سلطه‌جویی که طی سال‌های اخیر از سوی ترامپ علیه سایر رهبران و کشورها گزارش شده است، همراه با ارجاع کامل منابع می‌آید:

ایران

ترامپ در واکنش به اعتراضات در ایران، گفت رهبری ایران «مشکلات زیادی دارد» و دولتش را به‌صراحت مورد انتقاد قرار داد.(۱)

ترامپ بارها تهدید کرده که در صورت ادامه سرکوب اعتراضات در ایران، آمریکا به «نجات» معترضان وارد عمل خواهد شد و گزینه‌های نظامی را رد نمی‌کند. او در شبکه‌های اجتماعی نوشت که اگر جمهوری اسلامی به معترضان مسالمت‌آمیز شلیک کند، آمریکا وارد میدان خواهد شد و «در حالت آماده‌باش کامل» است. این سخن در رسانه‌ها منعکس شده است.

او همچنین در پیام دیگری به مردم ایران گفت: «کمک در راه است» و به‌طور ضمنی احتمال اقدام نظامی را بار دیگر مطرح کرد.

در مصاحبه‌ای جدید، ترامپ ضمن انتقاد از رهبر ایران گفت وقت آن است به دنبال «رهبری جدید» در ایران باشیم؛ نوعی هشدار و زیر سؤال بردن مشروعیت و ثبات رهبری موجود.(۲)

این رویکرد، فراتر از «حمایت دیپلماتیک»، وضعیتی از جرئت تهدید نظامی علیه یک کشور مستقل را نمایش می‌دهد.

ترامپ در نامه‌ای به آیت‌الله خامنه‌ای، همزمان آغاز گفتگو پیشنهاد داد و هشدار داد که اگر ایران خواسته‌های آمریکا را نپذیرد، پیامدهای جدی نظامی خواهد داشت.(۳)

دونالد ترامپ پیش از جنگ تحمیلی ۱۲ روزه علیه ایران، تهدید کرده بود که اگر توافق هسته‌ای با ایران به نتیجه نرسد، آمریکا تأسیسات هسته‌ای ایران را نابود خواهد کرد که در وسط مذاکرات دیپلماتیک، تهاجم نظامی به ایران را مدیریت کرد.(۴)

در عین حال وی جمهوری اسلامی ایران را بزرگترین تهدید جهان نامید. ترامپ در سازمان ملل صراحتاً گفت جمهوری اسلامی بزرگ‌ترین تهدید جهان است. این سخن در سخنرانی رسمی او در مجمع عمومی مطرح شد.(۵)

زیاده‌گویی‌های ترامپ درباره «کمک نظامی» به معترضان ایران دو معنا را به ذهن متبادر می‌کرد:

اشاره به واکنش نظامی مستقیم؛
فشار بر حکومت ایران با قطع مذاکرات و تهدید به مداخله خارجی که می‌تواند منجر به زورگویی بیشتر شود.(۶)

اما حماسه ۲۲ دی‌ماه در ایران نشان داد که مردم به‌رغم تهدیدهای خارجی و فشارها، با ایمان دینی و اعتقاد به ارزش‌های ملی و مذهبی و برخلاف تکیه به قدرت‌های خارجی، در برابر سرکوب ایستادند.

این تفاوت نگاه، یعنی ایمان به استقلال و حق ملّت برای تعیین سرنوشت خود در برابر قدرت‌نمایی فرعون‌مآبانه ترامپ، شبیه تقابل قرآن بین پیامبران و فرعون است.

فرانسه

تحقیر و قلدری ترامپ علیه هم‌پیمانش فرانسه در ۲۰ ژانویه ۲۰۲۶، در واکنش به امتناع امانوئل ماکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، از پیوستن به ابتکار دیپلماتیک خود تحت عنوان “شورای صلح” که به‌ویژه برای بحران غزه طراحی شده بود، به شدت او و فرانسه را تهدید کرد.

و گفت با اعمال تعرفه‌ ۲۰۰ درصدی فرانسه را «وادار به تبعیت» می‌کند؛ رفتاری آمرانه و تحقیرکننده علیه یک دوست اروپایی. (۷)

ترکیه

ترامپ در نامه‌ای بسیار صریح به رجب طیب اردوغان، از او خواست «احمق نباشد» و تهدید کرد که در صورت ادامه اقداماتش، اقتصاد ترکیه را منفجر خواهد کرد.(۸)

ونزوئلا

ترامپ اعلام کرد نیروهای ویژه آمریکا، رئیس‌جمهور ونزوئلا نیکولاس مادورو و همسرش را در یک عملیات نظامی در کاراکاس بازداشت و از کشور خارج کردند. او در پستی در شبکه اجتماعی خود و در کنفرانس خبری در مارالاگو تأکید کرد که این عملیات موفقیت‌آمیز بود و مادورو برای محاکمه به آمریکا منتقل شده است.(۹)

طبق گزارش گاردین، ترامپ در مکالمه تلفنی با مادورو به او فرصت داد تا فوراً قدرت را رها کند و پیشنهاد خروج امن برای او و خانواده‌اش کرد؛ در غیر این صورت فشار بیشتر ادامه خواهد یافت.(۱۰)

پس از عملیات نظامی آمریکا در ونزوئلا که منجر به ربایش نیکولاس مادورو رئیس جمهور قانونی آن کشور شد، ترامپ بابت این اقدام افتخار کرد و آن را نماد قدرت سخت آمریکا خواند. در ادامه همان کارزار، او تهدید کرد که ممکن است اقدامات مشابهی علیه کوبا، کلمبیا، مکزیک و ایران انجام دهد، و گفته بود: «هیچ‌کس نمی‌تواند ما را متوقف کند.» این سخنان مواضع تهاجمی و یکجانبه‌گرایانه را به‌وضوح نشان می‌دهد. (۱۱)

گرینلند

رفتار ترامپ حتی در برابر متحدان سنتی آمریکا نیز از مؤلفه‌های تحمیل اراده سخن گفته است. او به کشورهای اروپایی از جمله دانمارک، فرانسه، آلمان و بریتانیا تهدید به اعمال تعرفه‌های سنگین (تا ۲۵٪) کرد تا آن‌ها را مجبور به فروش گرینلند به ایالات متحده نماید؛(۱۲) حتی تهدید به قید استفاده از زور نظامی برای به‌دست آوردن این قلمرو در صورت لزوم وجود دارد.

این تهدید اقتصادی علیه متحدان اروپایی به‌عنوان اقدام سلطه‌جویانه و تحقیرآمیز تلقی شده است.

اوکراین

در دیدار پرتنش در کاخ سفید، ترامپ زلنسکی را به «بی‌احترامی» متهم کرد و پس از مشاجره، زلنسکی بدون امضای توافق از کاخ سفید خارج شد. این صحنه به‌طور گسترده در رسانه‌های اروپایی به‌عنوان تحقیر علنی یک رئیس‌جمهور توصیف شد، رویدادی بی‌سابقه در روابط دیپلماتیک. ترامپ در این مشاجره با لحنی تهاجمی ظاهر شد و حتی زلنسکی را به نام «دیکتاتور» خواند، و نیز ادعا کرد اوکراین مسئول جنگ با روسیه است، سخنانی که با انتقاد شدید متحدان اروپایی مواجه شد. در جریان همین دیدار، گزارش‌هایی از محاصره و تحقیر زلنسکی مقابل رسانه‌ها منتشر شد و رسانه‌های متعدد به پوشش منفی این تعامل پرداختند. حتی در برخی گزارش‌ها روایت شد که در مواجهه‌ای فیزیکی لحظه‌ای ترامپ زلنسکی را هل داده است ؛ هرچند جزئیات رسمی آن تأیید نشده، اما بازتاب رسانه‌ای گسترده داشت.

روابط متشنج ترامپ با امانوئل ماکرون و دیگر رهبران اروپایی در مذاکرات و نشست‌های بین‌المللی نیز به‌عنوان نمونه‌هایی از تحقیر و کشمکش دیپلماتیک پیچیده گزارش شده‌اند.

ترامپ بارها در بیانات خود از زبان تهدید، انکار، تحمیل و سلطه‌جویی استفاده کرده است. در موارد مختلف گفته است که آمریکا باید قدرت خود را نشان دهد و دیگر کشورها را مجبور به اطاعت کند. در عمل این سخنان در عرصه جهانی بازتاب‌هایی داشته است:

او گفته «هیچ‌کس نباید بر ما چیره شود» و این سخنان را به موضوعات متعدد اعمال کرد.
او از تهدید به اعمال تعرفه، احتمال استفاده از نیروی نظامی و فشار اقتصادی سخن گفته است. (۱۳)

این زبان سیاست‌ورزی دقیقاً همخوان با نماد فرعون در قرآن است: کسی که با تهدید، زور و عدم پذیرش حقیقت به‌دنبال تحمیل است نه به‌دنبال عدالت و گفت‌وگو.

۳. تحلیل تطبیقی

الف) تکیه بر زور و تهدید به جای حق و گفت‌وگو

فرعون در قرآن، به جای اتکا بر منطق، عدالت و گفت‌وگوی سازنده، از ابزارهای زور و تهدید برای سرکوب حقیقت استفاده می‌کرد. قرآن کریم این رویکرد را چنین بیان می‌دارد:

آیات: ﴿فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آیَاتُنَا مُبْصِرَهً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِینٌ * وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَیْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَهُ الْمُفْسِدِینَ﴾(نمل، ۱۳–۱۴) «پس هنگامی که آیات روشنگر ما به سراغشان آمد، گفتند: این سحری آشکار است. و از روی ستم و برتری‌جویی، با آنکه در دل به آن یقین داشتند، آن را انکار کردند. پس بنگر که سرانجام تبهکاران چگونه بود.»

رفتار سیاسی دونالد ترامپ نیز در موارد متعددی، به جای بهره‌گیری از گفت‌وگوی سازنده و دیپلماسی مبتنی بر احترام متقابل، با استفاده از زبان تهدید (اعمال تعرفه‌های اقتصادی یکجانبه، تهدیدهای نظامی، تحقیر متحدان و رقبا) همراه بوده است. مواردی مانند دستور عملیات نظامی برای ترور سردار سلیمانی، فرماندهی جنگ تحمیلی ۱۲ روزه علیه ملت ایران، اعلام پشتیبانی آشکار از آشوب‌گران در حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴ ایران، تهدید اعضای ناتو و اتحادیه اروپا، طرح موضوع خرید گرینلند با زبان تحکم‌آمیز، حمایت از اقدام غیرقانونی برای برکناری رئیس‌جمهوری منتخب ونزوئلا، و اظهارات تحقیرآمیز نسبت به رئیس‌جمهوری اوکراین که منجر به لغو یک کنفرانس مشترک خبری شد، نمونه‌هایی از این الگوی رفتاری است.

ب) انکار حقیقت و تقویت مرکز قدرت خودمحور

فرعون حتی در مواجهه با حقیقتی آشکار، به دلیل غرور و استکبار، آن را انکار و سعی در حفظ هیمنه خودمحورانه خویش داشت. قرآن کریم به این موضع اشاره می‌کند:

آیه: ﴿قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى﴾ (طه، ۵۱): «[فرعون] گفت: پس حال اقوام پیشین چه شد؟»

همچنین در جای دیگر از قول او می‌فرماید:

آیه: ﴿قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ﴾ (طه، ۶۳): «[فرعون به اطرافیانش] گفت: شما می‌دانید که اینها [موسی و هارون] معجزات را جز برای گمراه کردن شما از راه [و روش] شما نیاورده‌اند.»

دونالد ترامپ نیز در بیانات خود بارها با تفسیرهای جانبدارانه و گاه مغایر با واقعیت‌های مسلّم، سعی در انطباق حقایق با روایت مورد نظر خود و تحکیم موقعیت خود داشته است. تأکید بر لزوم پذیرش شرایطی خاص از سوی رهبران دیگر کشورها (مانند اوکراین)، یا اعمال فشار بر متحدان برای تأمین منافع یکجانبه آمریکا، نمونه‌هایی از این نگرش خودمحورانه است.

ج) مقاومت در برابر زور و نصرت الهی

در مقابل الگوی فرعونی، قرآن کریم برای مؤمنان صبور و مقاوم که در راه دفاع از حق و مقابله با باطل استقامت می‌ورزند، وعده نصرت و پیروزی داده است:

آیه: ﴿وَلَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ﴾ (حج، ۴۰): «و قطعاً خداوند کسانی را که [دین] او را یاری می‌دهند یاری می‌کند. بی‌تردید، خداوند توانمند شکست‌ناپذیر است.»

این وعده الهی در عصر حاضر، در ملت ایران که در دهه‌های گذشته و به ویژه در دوره تشدید تحریم‌های ظالمانه و تهدیدهای خارجی، با تکیه بر ایمان، عقلانیت و صبر، راه مقاومت در برابر زورگویی قدرت‌های سلطه‌طلب را برگزیده و از تسلیم در برابر خواسته‌های ناعادلانه سرباز زده‌اند، تجلی یافته است. این الگوی رفتاری، نقطه مقابل الگوی فرعون‌گونه‌ای است که ترامپ و برخی سیاست‌مداران سلطه‌گر نمایندگی می‌کنند.

۴. فرعونیت مدرن و مقاومت مؤمنانه

رفتار دونالد ترامپ در عرصه بین‌المللی، مشتمل بر موارد متعدد تحقیر رهبران سایر کشورها، اعمال تهدیدهای اقتصادی و نظامی علیه دوست و دشمن، و به کارگیری گفتمان سلطه‌طلبانه و یکجانبه‌گرا بوده است.

این مجموعه رفتارها را می‌توان در قالب مفهومی با عنوان «فرعونیت مدرن» تحلیل کرد؛ الگویی سیاسی که در آن، زور جایگزین گفت‌وگو، تهدید جایگزین عدالت، و تحقیر جایگزین احترام متقابل می‌شود.

در سوی دیگر این تقابل، مقاومت مؤمنانه ملت ایران قرار دارد که با اتکا به ایمان، وحدت و صبر، در برابر فشارهای شدید خارجی ایستادگی کرده‌اند. این مقاومت، مصداق عینی همان نصرت الهی است که قرآن به یارندگان دین خدا وعده داده است. بنابراین، تقابل کنونی بین قدرت‌مداری خودمحور و سلطه‌گر (نمایندگی شده توسط ترامپ و هم‌اندیشانش) و ایمان‌مداری مقاومت‌پیشه (که در ملت ایران و دیگر جنبش‌های عدالت‌خواه متجلی است)، یکی از بارزترین تضادهای حیات سیاسی معاصر در سطح جهانی را نمایان می‌سازد.